Kefalet Sözleşmesi — Noter Zorunluluğu ve Geçerlilik Koşulları

TBK m.581-603 kapsamında kefalet sözleşmesinin geçerlilik koşullarını, eşin yazılı rızası zorunluluğunu, adi kefalet ile müteselsil kefalet farkını ve noter uygulamalarını detaylı biçimde açıklıyoruz.

Kefalet sözleşmesi, kefilin alacaklıya karşı borçlunun borcunu ifa etmemesinin sonuçlarından kişisel olarak sorumlu olmayı üstlendiği fer'î bir teminat sözleşmesidir. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 581-603. maddeleri arasında ayrıntılı biçimde düzenlenen kefalet sözleşmesi, ticari hayatta ve bireysel kredi ilişkilerinde en sık başvurulan teminat araçlarından biridir. Kefalet sözleşmesinin geçerliliği, sıkı şekil şartlarına bağlanmış olup, bu şartlara uyulmaması halinde sözleşme kesin hükümsüzdür. Bu makalede kefalet sözleşmesinin tanımı, geçerlilik koşulları, noter zorunluluğu, eşin rızası, adi ve müteselsil kefalet farkı ile uygulamadaki sorunları kapsamlı biçimde ele alacağız.

Kefalet Sözleşmesinin Tanımı ve Hukuki Niteliği

Kefalet, kefilin alacaklıya karşı borçlunun borcunu ifa etmemesinin sonuçlarından kişisel olarak sorumlu olmayı üstlendiği sözleşmedir (TBK m.581). Kefil asıl borcu “devralmaz”; fer'î bir teminat borcu üstlenir. Sorumluluğu kanundaki kapsam ve sözleşmede el yazısıyla belirtilen azami tutarla sınırlıdır. Asıl borcun geçersizliği kural olarak kefaleti etkiler; ancak kefilin borçlunun ehliyetsizliği veya yanılmasını bilerek güvence verdiği TBK m.582 istisnası saklıdır.

Kefalet Sözleşmesinin Şekil Şartları

TBK m.583 uyarınca kefalet yazılı yapılmadıkça ve kefilin sorumlu olacağı azami miktar ile kefalet tarihi belirtilmedikçe geçerli olmaz. Kefil, sorumlu olduğu azami miktarı, kefalet tarihini ve müteselsil kefil olması hâlinde bu sıfatı veya aynı anlama gelen ifadeyi kendi el yazısıyla yazmalıdır. Sonradan kefilin sorumluluğunu artıran değişikliklerde de aynı şekil aranır. Noter onayı geçerlilik şartı değildir ve el yazısı gereğini ortadan kaldırmaz.

Kefalet, mevcut ve geçerli bir borç için verilebilir; gelecekteki veya koşula bağlı borç da doğduğunda hüküm ifade etmek üzere güvence altına alınabilir. Asıl borcun borçlunun ehliyetsizliği veya yanılması nedeniyle geçersiz olduğunu bilerek güvence veren kişi, TBK m.582'deki koşullarla kefalet hükümlerine göre sorumlu olabilir.

Kefalet Sözleşmesinde Eşin Yazılı Rızası

Evli kefil, mahkemece ayrılık kararı verilmedikçe veya yasal olarak ayrı yaşama hakkı doğmadıkça, eşinin sözleşmeden önce ya da en geç kurulma anında yazılı rızasını almak zorundadır. Sonradan sorumluluğu artıran değişikliklerde de rıza aranır. TBK m.584/3'te ticaret siciline kayıtlı işletme sahibi veya ticaret şirketi ortak/yöneticisinin işletme ya da şirketle ilgili kefaleti, meslek siciline kayıtlı esnaf ve sanatkârın mesleki kefaleti ile bazı kamu destekli krediler için sınırlı istisnalar vardır; her ortak veya yönetici kefaleti otomatik istisna değildir.

Adi Kefalet ve Müteselsil Kefalet Farkı

Adi kefalette alacaklı kural olarak önce asıl borçluyu takip eder ve teslim karşılığı rehin varsa önce rehne başvurur. Borçlu aleyhine takibin iflas veya konkordato mühleti nedeniyle sonuçsuz kalması, Türkiye'de takibin imkânsızlaşması veya açık aciz hâli gibi TBK m.585 istisnalarında doğrudan kefile gidilebilir.

Müteselsil kefalette dahi alacaklı her durumda koşulsuz doğrudan kefile başvuramaz. TBK m.586 uyarınca borçlunun ifada gecikmesi ve ihtarın sonuçsuz kalması veya açıkça ödeme güçsüzlüğü içinde olması gerekir. Teslim karşılığı taşınır veya alacak rehni paraya çevrilmeden kefile başvurulması da kanundaki tahmin ve aciz istisnalarına bağlıdır.

Kefalet Sözleşmesinde Noter Uygulaması

Noter, kefalet metnindeki kimlik, ehliyet, temsil, eş rızası ve el yazısı unsurlarını belgeleyebilir; ancak noterlik şekli kefaletin kanuni geçerlilik şartı değildir. Bir noter belgesinin ilamlı icraya elverişliliği Noterlik Kanunu m.68'e değil, İİK m.38'deki düzenleme biçiminde kayıtsız ve şartsız para borcu ikrarını içeren noter senedi olmasına bağlıdır. Her noter onaylı kefalet belgesi ilam niteliğinde değildir.

Kefalet Süresine İlişkin Düzenlemeler

Gerçek kişi tarafından verilmiş kefalet, sözleşmede daha kısa süre yoksa kurulmasından itibaren on yılın geçmesiyle kendiliğinden sona erer. Kefalet, sona ermesinden en erken bir yıl önce yapılmak kaydıyla, kefilin kanuni şekle uygun yazılı açıklamasıyla her defasında en fazla on yıllık yeni dönem için uzatılabilir (TBK m.598). Belirsiz süreli kefalette kefil, TBK m.601 koşullarıyla alacaklıdan bir ay içinde asıl borçluya karşı takip ve varsa rehnin paraya çevrilmesi yoluna başvurmasını isteyebilir.

Kefilin Hakları ve Rücu

Kefil, alacaklıya ifada bulunduğu ölçüde alacaklının haklarına halef olur ve asıl borçluya rücu eder. Alacaklı, kefilin yararlanabileceği rehinleri ve delilleri korumak ve ödeme hâlinde belgeleri teslim etmekle yükümlüdür. Kefilin azami sorumluluğu TBK m.589'a göre asıl borç, borçlunun kusur veya temerrüdünün yasal sonuçları, takip ve dava masrafları ile işlemiş bir yıllık ve işlemekte olan yıla ait akdî faiz gibi kalemleri kapsar; toplam sorumluluk yazılı azami tutarı aşamaz.

Kefalet Sözleşmesinin Sona Ermesi

Kefalet asıl borcun sona ermesi, süreli kefalette sürenin dolması, gerçek kişi kefaletinde on yıllık üst sürenin dolması, alacaklının gerekli takibi yapmaması gibi kanuni nedenlerle sona erebilir. Zamanaşımı asıl borcu kendiliğinden sona erdirmez; borçluya def'i sağlar. Kefil, asıl borçluya ait zamanaşımı def'ini ileri sürebilir; “borç zamanaşımına uğrayınca kefalet otomatik biter” denmemelidir.

Uygulamada Sık Karşılaşılan Sorunlar

Kefalet sözleşmesi uygulamasında çeşitli sorunlar sıklıkla gündeme gelmektedir:

• El yazısı eksikliği: Azami miktar, kefalet tarihi ve varsa müteselsil kefil sıfatı TBK m.583'te aranan biçimde kefilin el yazısıyla yazılmalıdır. Eksikliğin etkisi hangi unsurun bulunmadığına göre belirlenir.
• Eş rızası: TBK m.584'teki rıza koşulu veya kanuni istisnanın bulunup bulunmadığı sözleşmenin kurulduğu anda incelenir.
• Azami miktar: Kefilin sorumlu olacağı üst sınır belirli olmalıdır; genel borç tanımı bu el yazılı azami tutarın yerine geçmez.
• Standart formlar: Banka veya başka alacaklının basılı form kullanması kanuni şekli ortadan kaldırmaz. El yazılı unsurlar, eş rızası, kefalet türü ve sorumluluk üst sınırı somut belge üzerinden denetlenir.

Yargıtay Kararları Işığında Kefalet

Yargısal uygulamada azami tutar, tarih ve müteselsil kefalet iradesinin kefilin el yazısıyla belirtilmesi; eş rızasının zamanında ve somut kefalet için verilmesi; gerçek kişinin kefaletinde on yıllık üst süre ve kefilin sorumluluk kapsamı emredici hükümler ışığında incelenir. Şekil eksikliğinin bütün kefaleti mi yoksa yalnız müteselsil kefalet sıfatını mı etkilediği, eksik unsur ve sözleşme metnine göre belirlenir.

Sıkça Sorulan Sorular

Kefalet için noter zorunlu mudur?

Hayır. Yazılı şekil ve TBK m.583'teki el yazılı unsurlar zorunludur.

Müteselsil kefile hemen gidilebilir mi?

Borçlunun gecikmesi ve ihtarın sonuçsuz kalması veya açık ödeme güçsüzlüğü gibi TBK m.586 koşulları aranır.

Gerçek kişi kefaleti on yıldan uzun sürer mi?

Süre dolmadan en erken bir yıl önce yeni ve şekle uygun kefaletle her defasında en çok on yıl uzatılabilir.

Her noter kefalet belgesi ilamlı icraya konur mu?

Hayır. İİK m.38'deki kayıtsız şartsız para borcu ikrarını içeren düzenleme senedi şartları aranır.