İmar Kirliliği Suçu — TCK m. 184 Kapsamında Yaptırımlar

İmar kirliliğine neden olma suçu, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 184. maddesinde düzenlenen ve topluma karşı suçlar kategorisinde yer alan önemli bir suç tipidir. Kentleşme sürecinde kaçak yapılaşmanın önlenmesi, çevre ve imar düzeninin korunması amacıyla ihdas edilen bu suç, hapis cezası gerektirmesi nedeniyle ciddi hukuki sonuçlar doğurmaktadır. Bu makalede imar kirliliği suçunun unsurlarını, ceza miktarlarını, etkin pişmanlık hükümlerini, zamanaşımı kurallarını ve imar barışının bu suç üzerindeki etkilerini kapsamlı biçimde inceleyeceğiz.

İmar Kirliliğine Neden Olma Suçunun Yasal Dayanağı

TCK m. 184 hükmü, imar kirliliğine neden olma suçunu dört fıkra halinde düzenlemektedir. Maddenin birinci fıkrasına göre, yapı ruhsatiyesi alınmadan veya ruhsata aykırı olarak bina yapan veya yaptıran kişi, bir yıldan beş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Bu fıkra, suçun temel şeklini oluşturmaktadır.

Maddenin ikinci fıkrasına göre, yapı ruhsatiyesi almadan başlatılan inşaatlar dolayısıyla kurulan şantiyelere elektrik, su veya telefon bağlantısı yapılmasına müsaade eden kişi, bir yıldan beş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Bu fıkra, kaçak yapılaşmaya yardım eden kamu görevlilerini hedef almaktadır.

Maddenin üçüncü fıkrasına göre, yapı kullanma izni alınmamış binalarda herhangi bir sınai faaliyetin icrasına müsaade eden kişi, bir yıldan beş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Bu fıkra, iskânsız binalarda sınai faaliyet yürütülmesini engellemek amacıyla getirilmiştir.

Maddenin dördüncü fıkrasına göre, üçüncü fıkra hariç olmak üzere, birinci ve ikinci fıkra hükümlerinin uygulanabilmesi için yapının belediye sınırları içinde veya özel imar rejimine tabi yerlerde bulunması gerekir. Bu sınırlama, suçun coğrafi kapsamını belirlemektedir.

Suçun Maddi Unsurları

İmar kirliliği suçunun maddi unsurları, suçun oluşması için gerekli objektif koşulları ifade etmektedir. Suçun birinci fıkrada düzenlenen temel şekli bakımından maddi unsurlar şunlardır:

Fail: Suçun faili, bina yapan veya yaptıran kişidir. Fail, yapı sahibi olabileceği gibi müteahhit veya inşaatı fiilen gerçekleştiren kişi de olabilir. Yargıtay kararlarına göre, suçun birden fazla fail tarafından işlenmesi mümkündür ve bu durumda her fail kendi eylemi oranında sorumlu tutulur. Yapı sahibi, müteahhit ve fenni mesul aynı anda fail olabilir.

Eylem: Suçun eylemi, yapı ruhsatiyesi alınmadan veya ruhsata aykırı olarak bina yapmak veya yaptırmaktır. Burada iki ayrı seçimlik hareket bulunmaktadır: ruhsatsız bina yapmak/yaptırmak ve ruhsata aykırı bina yapmak/yaptırmak. Her iki durumda da suç oluşmaktadır.

Konu: Suçun konusu binadır. TCK m. 184 kapsamında bina kavramı, kural olarak süreklilik arz eden ve insanların oturmasına veya iş görmesine yarayan sabit yapıları ifade eder. Geçici yapılar, basit barınak ve çadırlar kural olarak bina kapsamında değerlendirilmez. Ancak Yargıtay, prefabrik yapıları ve konteynerleri de belirli koşullarda bina olarak kabul etmiştir.

Yer: Suçun birinci ve ikinci fıkralarının uygulanabilmesi için yapının belediye sınırları içinde veya özel imar rejimine tabi yerlerde bulunması gerekir. Belediye sınırları dışındaki köylerde yapılan ruhsatsız yapılar, kural olarak TCK m. 184/1 kapsamında değerlendirilmez. Ancak özel imar rejimine tabi alanlarda (sit alanları, kıyı kenar çizgisi, orman alanları vb.) bu sınırlama uygulanmaz.

Suçun Manevi Unsuru

İmar kirliliği suçu, kasten işlenebilen bir suçtur. Failin, ruhsatsız veya ruhsata aykırı olarak bina yaptığını bilerek ve isteyerek hareket etmesi gerekmektedir. Taksirle işlenmesi mümkün değildir. Ancak Yargıtay, olası kast ile de suçun işlenebileceğini kabul etmektedir.

Failin, yapı ruhsatı alınmadığını veya ruhsata aykırı inşaat yapıldığını bilmemesi halinde kastın varlığından söz edilemez. Ancak uygulamada failin bunu bilmediği savunması kolayca kabul edilmemektedir. Yapı sahibinin inşaat konusunda gerekli bilgiyi edinme yükümlülüğü bulunduğu, dolayısıyla ruhsat durumunu bilmemesinin mazeret oluşturmayacağı değerlendirilmektedir.

Suçun oluşması için ayrıca özel bir saik aranmamaktadır. Failin imar düzenini bozma kastıyla hareket etmesi gerekli değildir. Ruhsatsız veya ruhsata aykırı bina yapma bilinç ve iradesi yeterlidir. Bu bakımdan suç, genel kastla işlenebilen bir suç niteliğindedir.

Ruhsatsız Yapı ve Ruhsata Aykırı Yapı Ayrımı

TCK m. 184/1'de iki ayrı seçimlik hareket düzenlenmiştir: ruhsatsız bina yapmak ve ruhsata aykırı bina yapmak. Bu iki kavramın ayrımı, suçun tespiti ve cezanın belirlenmesi açısından önem taşımaktadır.

Ruhsatsız yapı, hiçbir yapı ruhsatı alınmadan başlanan ve sürdürülen inşaat faaliyetini ifade eder. Yapı ruhsatı başvurusu yapılmamış veya başvuru reddedilmiş olmasına rağmen inşaata devam edilmiş olması durumunda ruhsatsız yapıdan söz edilir. Ruhsatsız yapılar, imar düzenine en ağır biçimde aykırı yapılar olarak değerlendirilmektedir.

Ruhsata aykırı yapı ise yapı ruhsatı alınmış olmakla birlikte, ruhsat ve eki projelere aykırı olarak inşa edilen yapıyı ifade eder. Ruhsata aykırılık; ruhsatta belirtilen kat sayısının aşılması, çekme mesafelerine uyulmaması, taban alanı katsayısının (TAKS) veya kat alanı katsayısının (KAKS) aşılması, yapının kullanım amacının değiştirilmesi gibi durumları kapsar.

Yargıtay, her ruhsata aykırılığın TCK m. 184 kapsamında suç oluşturmadığını, aykırılığın esaslı nitelikte olması gerektiğini vurgulamıştır. Basit ve küçük çaplı aykırılıklar (örneğin iç bölme duvarlarının projeden farklı yapılması), kural olarak imar kirliliği suçunu oluşturmamaktadır. Ancak taşıyıcı sisteme müdahale, kat ilavesi, balkon kapatma gibi esaslı aykırılıklar suç kapsamında değerlendirilmektedir.

İmar Kirliliği Suçunda Ceza Miktarı ve Belirlenme Kriterleri

TCK m. 184 uyarınca imar kirliliği suçunun cezası, bir yıldan beş yıla kadar hapis cezasıdır. Cezanın alt ve üst sınırları arasında somut cezanın belirlenmesinde TCK m. 61'deki ölçütler dikkate alınır. Bu ölçütler; suçun işleniş biçimi, suçun işlendiği zaman ve yer, suçun konusunun önem ve değeri, meydana gelen zarar veya tehlikenin ağırlığı ve failin kast veya taksirinin yoğunluğudur.

Uygulamada, ruhsatsız yapılarda cezanın genellikle alt sınırdan uzaklaşılarak belirlenmesi eğilimi gözlenmektedir. Ruhsata aykırı yapılarda ise aykırılığın niteliğine ve derecesine göre ceza miktarı değişmektedir. Yapının büyüklüğü, aykırılığın kapsamı ve çevreye verilen zararın boyutu ceza miktarını etkileyen önemli faktörlerdir.

Hapis cezasının iki yıl veya altında kalması halinde hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) veya cezanın ertelenmesi kurumlarının uygulanması mümkündür. HAGB kararı verilmesi halinde sanık, beş yıllık denetim süresinde suç işlemezse ceza hükümsüz hale gelir. Cezanın ertelenmesi halinde ise sanık, denetim süresinde yükümlülüklerine uygun davranırsa ceza infaz edilmez.

Etkin Pişmanlık Hükmü (TCK m. 184/5)

TCK m. 184'ün beşinci fıkrası, imar kirliliği suçunda etkin pişmanlık hükmü içermektedir. Bu fıkraya göre, kişinin ruhsatsız ya da ruhsata aykırı olarak yaptığı veya yaptırdığı binayı imar planına ve ruhsatına uygun hale getirmesi halinde, kamu davası düşer ve mahkum olunan ceza bütün sonuçlarıyla ortadan kalkar.

Etkin pişmanlık hükmünden yararlanabilmek için yapının imar planına ve ruhsatına uygun hale getirilmesi gerekmektedir. Bu uygun hale getirme, yapının yıkılması veya ruhsata aykırı kısımların giderilmesi şeklinde olabileceği gibi, yapı için sonradan ruhsat alınması veya tadilat ruhsatıyla aykırılığın giderilmesi şeklinde de olabilir.

Yargıtay, etkin pişmanlık hükmünün uygulanabilmesi için yapının tamamen imar planına ve ruhsata uygun hale getirilmiş olması gerektiğini aramaktadır. Kısmi uygunluk sağlanması yeterli değildir. Yapının tümüyle ruhsata ve imar planına uygun hale getirildiğinin belediyece tespit edilmesi ve bu konuda resmi belge düzenlenmesi gerekmektedir.

Etkin pişmanlık, soruşturma ve kovuşturma aşamasının her safhasında uygulanabilir. Hatta kesinleşmiş mahkumiyet kararından sonra dahi yapının ruhsata uygun hale getirilmesi halinde ceza bütün sonuçlarıyla ortadan kalkmaktadır. Bu yönüyle etkin pişmanlık hükmü, failin hukuka uygun davranmasını teşvik edici niteliktedir.

İmar Kirliliği Suçunda Zamanaşımı

İmar kirliliği suçunda dava zamanaşımı süresi, TCK m. 66 uyarınca sekiz yıldır (beş yıldan fazla olmamak üzere hapis cezası gerektiren suçlar için). Zamanaşımı süresinin başlangıç tarihi, suçun işlendiği yani inşaatın tamamlandığı veya ruhsata aykırı kısmın yapıldığı tarihtir.

İmar kirliliği suçunun temadi eden (süregelen) bir suç olup olmadığı konusu doktrinde tartışmalıdır. Yargıtay, imar kirliliği suçunun ani suç niteliğinde olduğunu ve inşaatın tamamlanması ile suçun oluştuğunu kabul etmektedir. Bu nedenle zamanaşımı süresi, inşaatın fiilen tamamlandığı tarihten itibaren başlamaktadır. İnşaatın tamamlanma tarihi, mahkemece re'sen araştırılmaktadır.

Ceza zamanaşımı süresi ise TCK m. 68 uyarınca on yıldır. Mahkumiyet kararının kesinleşmesinden itibaren on yıl içinde ceza infaz edilmezse zamanaşımı dolmuş sayılır. Zamanaşımının dolması halinde ceza düşer ve infaz edilemez.

Zamanaşımını kesen ve durduran sebepler TCK'da ayrıca düzenlenmiştir. Şüpheli veya sanığın ifadesinin alınması, tutuklama kararı verilmesi, iddianamenin düzenlenmesi ve mahkumiyet kararı verilmesi zamanaşımını kesen sebeplerdendir. Zamanaşımını kesen sebep gerçekleştiğinde zamanaşımı süresi yeniden işlemeye başlar.

İmar Affının (İmar Barışı) İmar Kirliliği Suçuna Etkisi

7143 sayılı Kanun ile getirilen imar barışı düzenlemesi, imar kirliliği suçu üzerinde doğrudan etkiler doğurmuştur. Yapı kayıt belgesi alınan yapılar için yapılan ceza yargılamalarının akıbeti, hukuki tartışmaların odak noktasını oluşturmuştur.

İmar barışı kapsamında yapı kayıt belgesi alınması, TCK m. 184/5'teki etkin pişmanlık hükmü kapsamında değerlendirilebilir mi sorusu önemli bir tartışma konusu olmuştur. Yargıtay'ın yerleşik içtihadına göre, yapı kayıt belgesi alınması tek başına etkin pişmanlık kapsamında değerlendirilemez. Etkin pişmanlık için yapının imar planına ve ruhsatına uygun hale getirilmesi gerekmektedir. Yapı kayıt belgesi ise yapının ruhsata uygun hale getirilmesini değil, mevcut haliyle kayıt altına alınmasını sağlamaktadır.

Ancak yapı kayıt belgesi alınan yapılar hakkında devam eden kamu davalarında, davanın düşürülmesi veya cezanın kaldırılması yönünde kararlar da verilmiştir. Bazı mahkemeler, imar barışının özel bir düzenleme olduğunu ve yapı kayıt belgesi alınan yapılar için artık cezai takibat yapılamayacağını kabul etmiştir. Bu konuda içtihat birliği henüz tam olarak sağlanamamıştır.

İmar barışı kapsamında yapı kayıt belgesi alınmış olsa dahi, yapı kayıt belgesinin iptal edilmesi halinde imar kirliliği suçundan dolayı cezai sorumluluk yeniden gündeme gelebilir. Bu nedenle yapı kayıt belgesi sahiplerinin belgelerinin geçerliliğini koruması büyük önem taşımaktadır.

İmar Kirliliği Suçunda Soruşturma ve Kovuşturma

İmar kirliliği suçu, şikayete tabi olmayıp re'sen soruşturulur. Belediye, valilik veya diğer yetkili kurumlar tarafından tespit edilen ruhsatsız veya ruhsata aykırı yapılar hakkında cumhuriyet başsavcılığına suç duyurusunda bulunulur. Cumhuriyet savcısı, soruşturma sonunda yeterli delil bulunması halinde iddianame düzenleyerek kamu davası açar.

İmar kirliliği suçunda yetkili mahkeme, asliye ceza mahkemesidir. Görevli mahkeme, yapının bulunduğu yer mahkemesidir. Yargılama sürecinde mahkeme, yapının ruhsatsız veya ruhsata aykırı olup olmadığını, aykırılığın esaslı nitelikte olup olmadığını ve yapının belediye sınırları içinde veya özel imar rejimine tabi yerde bulunup bulunmadığını araştırır.

Yargılama sürecinde bilirkişi incelemesi yapılması olağandır. İmar mevzuatı konusunda uzman bilirkişiler, yapının ruhsata uygunluğunu, aykırılığın niteliğini ve boyutunu değerlendirir. Bilirkişi raporu, mahkemenin kararında belirleyici bir etkiye sahiptir.

İmar Kirliliği Suçunda Müsadere ve Yıkım

İmar kirliliği suçunda, ruhsatsız veya ruhsata aykırı yapının yıkımı önemli bir hukuki sonuçtur. TCK m. 184 kapsamında mahkumiyet kararı verilmesi halinde yapının yıkımına da karar verilmektedir. Yıkım kararı, mahkeme kararıyla verilir ve belediye tarafından infaz edilir.

İmar Kanunu m. 32 uyarınca da belediye encümeni tarafından yıkım kararı verilebilir. Ancak TCK m. 184 kapsamındaki yıkım kararı ceza mahkemesi tarafından verilmektedir. Her iki yıkım kararı arasında farklılıklar bulunmaktadır. İdari yıkım kararına karşı idare mahkemesinde dava açılabilirken, ceza mahkemesinin yıkım kararına karşı istinaf yoluna başvurulabilir.

Uygulamada yıkım kararlarının infazı ciddi sorunlar yaşanmaktadır. Yıkım kararlarının çoğu, pratik nedenlerle (sosyal, ekonomik vb.) uzun süre uygulanamamaktadır. Bu durum, imar mevzuatının caydırıcılığını zayıflatmakta ve kaçak yapılaşmayı teşvik edici bir etki yaratmaktadır.

Danıştay ve Yargıtay Kararları Işığında İmar Kirliliği Suçu

Yargıtay'ın imar kirliliği suçuna ilişkin yerleşik içtihatları, suçun uygulanmasında yol gösterici niteliktedir. Yargıtay 4. Ceza Dairesi'nin kararlarına göre, TCK m. 184/1 kapsamında suçun oluşması için yapının belediye sınırları içinde veya özel imar rejimine tabi yerlerde bulunması zorunludur. Köy yerleşik alanlarında yapılan ruhsatsız yapılar, belediye sınırları içinde kalmaması halinde bu suçu oluşturmamaktadır.

Yargıtay, ruhsata aykırılığın esaslı nitelikte olması gerektiğini de vurgulamıştır. Projedeki küçük sapmalar, iç mekan düzenlemesindeki değişiklikler ve taşıyıcı sistemi etkilemeyen basit aykırılıklar suç kapsamında değerlendirilmemektedir. Ancak kat ilavesi, balkon kapatma, teras katın kapalı alana dönüştürülmesi gibi esaslı aykırılıklar suç oluşturmaktadır.

Danıştay kararları ise daha çok idari yıkım kararlarının hukuka uygunluğu konusunda yol gösterici olmaktadır. İdari yıkım kararlarının gerekçeli olması, orantılılık ilkesine uygun olması ve savunma hakkına riayet edilmesi gerektiği Danıştay içtihadıyla pekiştirilmiştir.

İmar Kirliliği Suçunda Uzlaşma ve Ön Ödeme

İmar kirliliği suçu, uzlaşma kapsamında olan suçlardan değildir. CMK m. 253 uyarınca uzlaşma, şikayete bağlı suçlar ve kanunda belirtilen belirli suçlar için uygulanabilir. İmar kirliliği suçu şikayete tabi olmadığından uzlaşma kapsamı dışındadır.

Ön ödeme kurumu da imar kirliliği suçu için uygulanamamaktadır. TCK m. 75 uyarınca ön ödeme, yalnızca adli para cezasını gerektiren veya üst sınırı üç ayı aşmayan hapis cezası gerektiren suçlar için uygulanabilir. İmar kirliliği suçunun cezası bir yıldan beş yıla kadar hapis olduğundan ön ödeme uygulanamaz.

Ancak basit yargılama usulü, üst sınırı iki yıldan fazla olmayan hapis cezası gerektiren suçlar için değil, TCK m. 184'ün ceza üst sınırı beş yıl olduğundan basit yargılama usulünün imar kirliliği suçu için uygulanması mümkün değildir.

Son not: Bu makale genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. İmar kirliliği suçuna ilişkin somut uyuşmazlıklarda mutlaka alanında uzman bir ceza avukatına başvurulması tavsiye edilir.