Çevre Düzeni Planı ve Nazım İmar Planı — Farkları ve İtiraz

3194 sayılı İmar Kanunu m. 5-8 kapsamında çevre düzeni planı ve nazım imar planı tanımları, plan hiyerarşisi, üst-alt ölçekli plan ilişkisi, askı ilanı ve itiraz süreçleri hakkında kapsamlı hukuki rehber.

Türkiye'de mekansal planlama sistemi, farklı ölçeklerdeki planların hiyerarşik bir düzen içinde birbirini tamamlaması esasına dayanmaktadır. Bu hiyerarşinin en üst basamağında mekansal strateji planları, ardından çevre düzeni planları ve en altta imar planları (nazım imar planı ve uygulama imar planı) yer almaktadır. 3194 sayılı İmar Kanunu m. 5-8 ile Mekansal Planlar Yapım Yönetmeliği bu planların tanımlarını, yapım usullerini ve birbirleriyle ilişkilerini düzenlemektedir. Bu makalede çevre düzeni planı ve nazım imar planı arasındaki farkları, plan hiyerarşisini ve itiraz yollarını kapsamlı biçimde ele alacağız.

Çevre Düzeni Planı Nedir?

İmar Kanunu m.5'e göre çevre düzeni planı; orman, akarsu, göl, tarım arazisi gibi temel coğrafi verilerin gösterildiği, yerleşme ve sektörler arası arazi kullanım kararlarını belirleyen, plan notları ve raporuyla bütün olan 1/50.000 veya 1/100.000 ölçekli plandır.

Nazım İmar Planı Nedir?

Nazım imar planı, mevcut haritalar üzerine kadastral durum işlenerek hazırlanan; arazi kullanım biçimleri, gelişme yönü ve büyüklüğü, nüfus yoğunlukları, ulaşım sistemi ve uygulama imar planlarının hazırlanmasına esas kararları gösteren plandır. Büyükşehir belediyelerinde 1/5.000 ile 1/25.000 arasındaki her ölçekte nazım imar planı hazırlanabilir; yalnız 1/5.000 ölçekle sınırlı değildir.

Plan Hiyerarşisi ve Üst-Alt Ölçekli Plan İlişkisi

Mekânsal planlar; mekânsal strateji planı, çevre düzeni planı ve imar planları olarak kademelenir. Alt ölçekli plan üst ölçekli plan kararlarına uygun olmak zorundadır, ancak üst ölçekli planın her ayrıntısını aynen tekrar etmez. Mekânsal strateji planlarının gösterim ölçeği ülke veya bölge düzeyine göre Yönetmelik uyarınca belirlenir; tek ve değişmez 1/250.000–1/500.000 tablosu kanuni zorunluluk değildir.

Çevre Düzeni Planı ile Nazım İmar Planı Arasındaki Temel Farklar

Çevre düzeni planı 1/50.000 veya 1/100.000 ölçekte bölgesel arazi kullanım ve sektör kararlarını; nazım imar planı ise uygulama imar planına esas yerleşme, yoğunluk, ulaşım ve donatı kararlarını gösterir. Büyükşehirlerde nazım plan 1/5.000 ile 1/25.000 arasında hazırlanabilir. İki planın rapor ve plan notları bağlayıcı bütünün parçasıdır; alt ölçekli plan üst ölçeğe aykırı olamaz.

Çevre Düzeni Planının Hazırlanması ve Onaylanması

Yetki; planlama alanı ve plan türüne göre Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, büyükşehir belediyesi, belediye veya il özel idaresi arasında 3194 sayılı Kanun m.8–9, 5216 ve 5302 sayılı kanunlar ile 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi uyarınca belirlenir. “Tek il belediye, birden fazla il Bakanlık” şeması her özel alanı açıklamaz. Katılım ve kurum görüşü süreçleri plan türü ve özel mevzuata göre yürütülür; her plan için aynı biçimde halka açık toplantı zorunluluğu yoktur.

Askı İlanı ve İtiraz Süreci

İmar planları onaydan sonra bir ay süreyle ilan edilir. İlan süresinde itiraz edilebilir; belediye başkanlığınca meclise gönderilen itirazlar meclisçe on beş gün içinde incelenerek kesin karara bağlanır. İYUK m.11 kapsamındaki idari başvuruda ise otuz günlük cevap/zımni ret ve duran dava süresinin yeniden işlemesi kuralları gözetilir. İtirazın türü ve merci, dava süresi hesabını etkiler.

İmar Planına Karşı İptal Davası

Dava süresi ilan, tebliğ, öğrenme, yapılan idari başvuru ve planın uygulama işlemiyle birlikte dava edilmesi olasılığına göre İYUK m.7 ve m.11 uyarınca hesaplanır. “İtiraz yoksa askıdan sonra her durumda altmış gün, itiraz varsa retle yeni altmış gün” formülü doğru değildir. İmar Kanunu m.8'deki üst sınır uyarınca kesinleşen imar ve parselasyon planlarına karşı her hâlde kesinleşme tarihinden itibaren beş yıl içinde dava açılmalıdır.

Dava ehliyeti için kişisel, meşru ve güncel menfaat gerekir. Meslek odası veya sivil toplum kuruluşunun ehliyeti kuruluş amacı, özel kanuni görevi ve uyuşmazlıkla bağlantısına göre değerlendirilir; herkesin otomatik dava hakkı yoktur.

Danıştay Kararlarında Plan Hiyerarşisi

Alt ölçekli planın üst ölçekli plana uygunluğu İmar Kanunu, Mekânsal Planlar Yapım Yönetmeliği ve plan kademelenmesi içinde denetlenir. Uygunluk, alt planın üst planı kelimesi kelimesine tekrar etmesi değil; üst ölçeğin temel arazi kullanım, yoğunluk, ulaşım ve koruma kararlarıyla çelişmemesi anlamına gelir. Plan değişikliği şehircilik ilkeleri, planlama esasları, kamu yararı, teknik gerekçe ve ilgili kurum görüşleriyle desteklenmelidir.

Sosyal ve teknik altyapı alanlarının kaldırılması veya küçültülmesinde ilgili yönetmelikteki eşdeğer alan ve hizmet standardı koşulları somut plan ölçeğinde incelenir; “her değişiklikte aynı parsel içinde eşdeğer alan” şeklinde mutlak bir formül yoktur. Yargısal denetimde teknik konular için bilirkişi incelemesinden yararlanılabilir; hukuki değerlendirme ve karar verme yetkisi mahkemeye aittir.

Çevre Düzeni Planı Değişikliğinde Yetki Sorunu

Çevre düzeni planını yapma ve değiştirme yetkisi, planın ölçeği ve alanı, 3194, 5216 ve 5302 sayılı kanunlar, 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ve varsa özel alan kanununa göre belirlenir. “Büyükşehir sınırı içindeyse daima büyükşehir; birden fazla ilse daima Bakanlık” biçimindeki şema bütün planları açıklamaz. Yetkili idare belirlenirken planın gerçekten çevre düzeni planı mı, nazım imar planı mı veya özel amaçlı plan mı olduğu da saptanmalıdır.

Yetkisiz makamca onaylanan plan yetki unsuru yönünden hukuka aykırı olabilir. Bu nedenle plan paftası, onay kararı, ölçek, planlama sınırı ve özel yetki dayanağı birlikte incelenmelidir. 644 sayılı KHK yürürlükten kalkmıştır; güncel yetki dayanağı olarak kullanılamaz.

Nazım İmar Planı ile Uygulama İmar Planı Arasındaki İlişki

Nazım imar planı, uygulama imar planının hazırlanmasına esas olan bir üst ölçekli plandır. 3194 sayılı İmar Kanunu m. 5 uyarınca uygulama imar planı, nazım imar planı esaslarına göre hazırlanır. Nazım imar planında belirtilen arazi kullanım kararları, uygulama imar planında parseller bazında detaylandırılır. Nazım imar planında yapılan değişiklik, uygulama imar planına uygun planlama işlemiyle yansıtılmalıdır. Nazım plan değişmeden ona aykırı uygulama planı kararı kurulması, plan kademelenmesi ve üst ölçeğe uygunluk yönünden hukuka aykırılık oluşturabilir. Sonuç, iki planın kararları ve plan notları karşılaştırılarak belirlenir.

Uygulama imar planının nazım imar planıyla uyum içinde olması, plan bütünlüğünün korunması açısından zorunludur. Plan bütünlüğü, planların birbiriyle tutarlı olması ve bir bütün olarak kentsel gelişmeyi yönlendirmesi anlamına gelmektedir. Plan bütünlüğünün bozulması, planın iptal sebebi oluşturabilir.

Özel Amaçlı Planlar ve İmar Planı İlişkisi

Bazı alanlarda özel kanunlara dayanan özel amaçlı planlar hazırlanmaktadır. Turizm alanlarında Kültür ve Turizm Koruma ve Gelişim Bölgeleri planları, sit alanlarında koruma amaçlı imar planları, organize sanayi bölgelerinde OSB imar planları ve özel çevre koruma bölgelerinde özel çevre koruma planları bu türden planlara örnektir.

Özel amaçlı planların genel imar planlarıyla ilişkisi, plan hiyerarşisi çerçevesinde değerlendirilmektedir. Özel kanunlara dayanan planlar, kendi mevzuatlarındaki hükümlere göre hazırlanır ve uygulanır. Ancak bu planların da üst ölçekli planlara ve genel planlama ilkelerine uygun olması gerekmektedir.

Özel amaçlı planların hazırlanmasında ve uygulanmasında yetkili kurumlar da farklılık göstermektedir. Bu durum, yetki karmaşası ve koordinasyon sorunlarına yol açabilmektedir. Planlama sürecinde kurumlar arası koordinasyonun sağlanması, plan çelişkilerinin önlenmesi açısından büyük önem taşımaktadır.

Planlama İlkeleri ve Kamu Yararı

İmar planlarının hazırlanmasında ve değiştirilmesinde uyulması gereken temel planlama ilkeleri bulunmaktadır. Bu ilkeler, şehircilik biliminin temel prensiplerinden kaynaklanmakta olup Danıştay tarafından da denetlenmektedir. Kamu yararı, planlama ilkelerinin en temel unsurunu oluşturmaktadır.

Plan kararında kamu yararı, plan bütünlüğü, şehircilik ilkeleri, planlama esasları, bilimsel ve teknik gerekçe, sürdürülebilirlik ve eşitlik gözetilir. İdari yargı bu ilkeleri işlem dosyası, plan açıklama raporu, kurum görüşleri ve gerektiğinde bilirkişi incelemesi üzerinden denetler; bilirkişi hukuki sonucu belirlemez ve her teknik aykırılık otomatik iptal sonucu doğurmaz.

Son not: Bu makale genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Çevre düzeni planı ve nazım imar planı ile ilgili somut uyuşmazlıklarda mutlaka alanında uzman bir avukata başvurulması tavsiye edilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Çevre düzeni planı hangi ölçektedir?

1/50.000 veya 1/100.000.

Nazım plan yalnız 1/5.000 midir?

Hayır. Büyükşehirlerde 1/5.000 ile 1/25.000 arasındaki ölçeklerde hazırlanabilir.

İtiraz dava süresini nasıl etkiler?

Başvurunun İYUK m.11 niteliği, zamanı ve verilen cevap dikkate alınır; her ret yeni tam süre başlatmaz.

Planlara karşı üst süre var mı?

Kesinleşen imar ve parselasyon planlarında kesinleşmeden itibaren beş yıllık üst sınır vardır.