İş Hukukunda Ücret Uyuşmazlıkları ve Emsal Ücret Araştırması Kriterleri
İŞ HUKUKUNDA EMSAL ÜCRET ARAŞTIRMASI
İş Hukukunda Emsal ücret nedir?
Emsal Ücret: Bir çalışanın yaptığı iş ve görevi nedeniyle alması gereken ücrete denk veya benzer olan ücrettir. Emsal ücret, genellikle iş sözleşmesinin feshi sonrasında işçinin gerçek ücretinin belirlenemediği durumlarda, işçi ile işveren arasında ücret konusunda uyuşmazlık olduğu durumlarda, benzer pozisyonlardaki çalışanların ücretleri incelenerek tespit edilir.
Emsal ücret araştırması, işçinin aldığı ücretin belirlenemediği veya İşçi ile İşveren arasında arasında ücret konusunda uyuşmazlık bulunduğu durumlarda yapılır.
Emsal Ücret Araştırmasının Hukuki Dayanağı :
4857 Sayılı İş Kanunu "Ücret ve ücretin ödenmesi" kenar başlığını taşıayan 32. maddesi : “Genel anlamda ücret bir kimseye bir iş karşılığında işveren veya üçüncü kişiler tarafından sağlanan ve para ile ödenen tutardır. Ücret, prim, ikramiye ve bu nitelikteki her çeşit istihkak kural olarak, Türk parası ile işyerinde veya özel olarak açılan bir banka hesabına ödenir."
6098 Sayılı Türk Borçlar Kanunu "Ücret ödeme borcu" kenar başlığını taşıyan 401. maddesi: İşveren, işçiye sözleşmede veya toplu iş sözleşmesinde belirlenen; sözleşmede hüküm bulunmayan hâllerde ise, asgari ücretten az olmamak üzere emsal ücreti ödemekle yükümlü olduğu belirtilmektedir.
Yukarıda zikredilen yasal düzenlemeler ışığında; İş kanunu m 32 "Çalışan işçiye yaptığı işin karşılığı işveren veya üçüncü kişiler tarafından sağlanan ve para olarak ödenen tutar olarak tanımlanmaktadır. " Türk Borçlar Kanunu m 401 İşverenin işçiye yaptığı işin karşılığı olarak emsal ücret ödemekle yükümlü olduğu belirtilmektedir. Borçlar Kanundaki düzenleme ile işçiye ödenecek ücretin işin niteliğine uygun bir miktar olması gerektiği anlaşılmaktadır.
Emsal ücret araştırmasının yapıldığı haller :
A - İş sözleşmesinin feshi sonrasında işçinin gerçek ücretinin belirlenememesi veya İşçi ile İşveren arasında ücret konusunda ihtilaf olması, İşçiye, İşveren tarafından Kadro Derecesine göre eksik maaş ödenmesi gibi durumlarda emsal ücret araştırması yapılır.
B - İşverenin resmi kayıtlarda işçinin ücretini düşük göstermesi. Uygulamada işçi kayıtlar üzerinden asgari ücretli olarak gösterilmekte, alacağının diğer kısmı elden ödenmektedir.
C- İşçi ile İşveren arasında Yazılı bir iş sözleşmenin bulunmaması. Bu durumda İşçi ile İşveren arasında, ücret yazılı bir sözleşme ile belirlenmemiştir.
Emsal Ücret Araştırması Nasıl Yapılır (?) :
1- İlgili meslek odaları ve sendikalardan, benzer pozisyondaki çalışanların ücret bilgileri istenir. Sendikalar: Sendikalar, üyelerine ait ücret bilgileri ve emsal ücret araştırmaları sunmaktadır. Ücret araştırması yapılacak sendikalar arasında öne çıkanlar şunlardır:
Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu (DİSK): Sendika Üyesi olan işçilerinin ücret pazarlığı yapar. Haklarını kurur. Çalışan işçilerinin ücret bilgilerine sahiptir.
Türkiye İşçi Sendikaları Konfederasyonu (TÜRK-İŞ): Asgari ücret görüşmelerinde işçi tarafını temsil eder. Çalışanların kariyerlerine ve yaptıkları iş pozisyonları ile ilgili ücret bilgilerine sahiptir.
Hak-İş: Asgari ücret ve diğer işçi hakları konularında faaliyet gösteren sendikadır.
2- "Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) sitesinden; e-Devlet üzerinden Kazanç Bilgisi Sorgulama hizmeti kullanılarak, ilgili meslek ve pozisyon için ortalama ücret bilgilerine ulaşmak mümkündür."
Emsal ücret araştırması yapılırken TÜİK' üzerinden izlenmesi gereken adımlar: A) Arama bölümüne meslek adı yazılarak ilgili meslek seçilir. B) Rapor oluştur butonuna tıklanarak güncel ücret bilgisine ulaşılır.
3- Sektörde benzer pozisyonlarda çalışan diğer işçilerin ücretleri incelenerek, işçinin alması gereken ücretin belirlenmesine dair araştırma yapılır.
Özel sektör firmaları: Özel sektörde faaliyet gösteren firmalar, çalışanları ile ilgili emsal ücret araştırması hizmeti sunmaktadır.
Çalışan maaş anketleri: Kariyer siteleri çalışanların ücret bilgilerine dair kayıt tutar. Diğer bazı firmalar tarafından düzenlenen çalışan ücret anketleri de emsal ücret araştırması için kullanılabilir.
4- Toplanan veriler, işçinin meslekte geçirdiği süre, meslek unvanı, teknik yeterliliği fiilen yaptığı iş ve işyerinin özellikleri İşçinin kadro derecesine göre alması gereken ücret göz önünde bulundurularak analiz yapılır.
Yapılan analizler sonucunda, işçinin alması gereken ücret Mahkeme tarafından belirlenir ve bu ücret üzerinden bilirkişi tarafından tazminat ve diğer alacaklar hesaplanır.
Yargıtay uygulamasında emsal işçi ücreti nasıl belirlenir?
Yargıtay'a göre, emsal işçi ücretinin belirlenmesi kriterleri :
İşçi ile ilgili kriterler: İşçinin meslekte kdemi, işyerinde çalıştığı süre, meslek unvanı, kadro derecesi, meslek eğitimi, kariyeri ve fiilen yaptığı iş belirlenmelidir.
Emsal Ücret Araştırması: Sendikalar, işçi ve işveren kuruluşları ile Türkiye İstatistik Kurumu Başkanlığı'nın internet sitesinde bulunan "Kazanç bilgisi sorgulama" ekranından emsal ücret araştırması yapılmalı, özel sektör firmalarından işçinin kadro derecesine uygun ücret bilgisi alınmalı, kariyer sitelerinden çalışanların ücret bilgilerine dair bilgi ve belge toplanmalıdır.
Toplanan Deliller Işığında Değerlendirme Yapılmalıdır: Tüm deliller birlikte değerlendirilerek, analiz edilmeli, çalışan işçinin gerçek ücretine ilişkin sonuca varılmalıdır.
Tanık Delili : Toplanan deliller sonucu, imzalı bordrolarda yer alan ücretin, çalışan işçinin gerçek ücreti olmadığı şüphesi ortaya çıkarsa, tanık dinlenmeli, tanık beyanları dikkate alınmalıdır.
Özetlersek Yargıtay uygulamasında emsal ücret araştırmasına ilişkin kriterler : a) İşçinin Çalıştığı İşyerinin Özellikleri, b) İşçinin Fiilen Yaptığı İş ve teknik yeterliliği c) Meslek Unvanı ve bu unvana dayalı kadro derecesi, d) İşçinin Kıdemi, Meslekte Geçirdiği Süre, emsal ücret araştırmasında gözetilmelidir.
İşçinin Emsal Ücretinin Belirlenmesine ilişkin kriterler İşçinin Sendikalı olup olmamasına göre değişiklik göstermektedir. Yargıtay uygulamasında; İşçilik ücretlerinin tespiti için A) Sendikalı işçiler için sendikalara, B) Sendikalı olmayan işçiler içinse TÜİK, Esnaf ve Sanatkarlar Odaları, ilgili meslek kuruluşları ve odalara yazı yazılarak emsal ücret araştırması yapılması gerektiğine hükmedilmiştir. (Yargıtay 9. Hukuk Dairesi 2021/9077 Esas, 2021/15948 Karar, 30.11.2021 Tarihli Kararı )
EMSAL YARGITAY İÇTİHATLARI :
T.C. YARGITAY 22. HUKUK DAİRESİ E. 2014/27025 K. 2016/501 T. 14.1.2016
İŞYERİNDEN KREDİ GİBİ BANKA İŞLEMLERİNDE KULLANILMAK ÜZERE İŞÇİYE VERİLEN ÜCRETE DAİR YAZININ TEK BAŞINA ÜCRETİ BELİRLEMEYE YETERLİ OLMAMASI ( Davacının Kıdemi İşi Teknik Yeterlilikleri Dikkate Alınarak Meslek Odaları ve İlgili Kuruluşlardan Emsal Ücret Araştırıldıktan Sonra Belirlenecek Ücerete Göre Alacakların Hesaplanacağı )
FAZLA ÇALIŞMA ALACAĞI ( Davalı Tanıklarının Kış Aylarında Yoğun Çalışma Olmadığını Hatta İzin Kullandırıldığını İleri Sürdüğü - Davacı Tanıklarının İse Kış ve Yaz Çalışmasını Ayırmadan Genel Anlamda Beyanda Bulunduğu/İşin Arazide Ölçüm ve Teknik Çalışma Gerektiren Bir İş Olması Tanıkların Beyanı Dikkate Alındığında Fazla Çalışmanın da Yılın Nisan-Ekim Ayları Arası Kabul Edilmesi Gerektiği )
İŞÇİLİK ALACAKLARI DAVASI ( İşyerinden Banka İşlemlerinde Kullanılmak Üzere İşçiye Verilen Ücrete Dair İşveren Yazılarının Tek Başına Ücreti Belirlemeye Yeterli Olamayacağı - Davacının Kıdemi İşi Teknik Yeterlilikleri Dikkate Alınarak Meslek Odaları ve İlgili Kuruluşlardan Emsal Ücret Araştırıldıktan Sonra Belirlenecek Ücerete Göre Alacakların Hesaplanacağı )
ÜCRETİN TESPİT EDİLMESİ ( İşyerinden Banka İşlemlerinde Kullanılmak Üzere İşçiye Verilen Ücrete Dair İşveren Yazılarının Tek Başına Ücreti Belirlemeye Yeterli Olamayacağı - Davacının Kıdemi İşi Teknik Yeterlilikleri Dikkate Alınarak Meslek Odaları ve İlgili Kuruluşlardan Emsal Ücret Araştırıldıktan Sonra Belirlenecek Ücerete Göre Alacakların Hesaplanması Gerektiği )
ÖZET : Dava, işçilik alacakları davasıdır. İşçiye ödenen ücret tutarı taraflar arasında uyuşmazlık konusudur.
İş sözleşmesinin tarafları, asgari ücretin altında kalmamak kaydıyla sözleşme özgürlüğü çerçevesinde ücretin miktarını serbestçe kararlaştırabilirler. İş sözleşmesinde ücretin miktarının açıkça belirtilmemiş olması taraflar arasında iş sözleşmesinin bulunmadığı anlamına gelmez. İşyerinden kredi gibi banka işlemlerinde kullanılmak üzere işçiye verilen ücrete dair işveren yazılarının tek başına ücreti belirlemeye yeterli olamayacağının kabul edilmesi gerekir. Emsal ücret araştırması yapılmadan davacı iddiasının kabulü isabetsiz olmuştur. Davacının kıdemi, işi, teknik yeterlilikleri dikkate alınarak meslek odaları ve ilgili kuruluşlardan emsal ücret araştırıldıktan sonra tüm dosya kapsamına göre belirlenecek ücerete göre alacakların hesaplanması gerekir.
Davacı işçinin fazla çalışma yapıp yapmadığı hususu taraflar arasında uyuşmazlık konusudur.
Davacı tanıklarına göre davacının işinin sulama inşaatında tapografçı olduğu belirtilmiştir. Davalı tanıkları kış aylarında yoğun çalışma olmadığını hatta izin kullandırıldığını ileri sürmüşlerdir. Davacı tanıkları ise kış ve yaz çalışmasını ayırmadan genel anlamda beyanda bulunmuşlardır. Mahkemece hafta tatil ücreti belirlenirken de bu yoğunluk dikkate alınarak sadece yılın Nisan-Ekim ayları arasındaki dönem için yapılan hesaplama dikkate alınmıştır. İşin arazide ölçüm ve teknik çalışma gerektiren bir iş olması, tanıkların beyanı dikkate alındığında fazla çalışmanın da yılın Nisan-Ekim ayları arası kabul edilmesi dosya kapsamına daha uygundur.
DAVA : Davacı, kıdem tazminatı, ücret alacağı, fazla mesai, yıllık izin, hafta tatili ile ulusal bayram ve genel tatil ücreti alacaklarının ödetilmesine karar verilmesini istemiştir.
Mahkeme, istemi kısmen hüküm altına almıştır. Hüküm süresi içinde taraflar avukatlarınca temyiz edilmiş olmakla, dava dosyası için Tetkik Hakimi tarafından düzenlenen rapor dinlendikten sonra dosya incelendi, gereği konuşulup düşünüldü:
KARAR : Davacı İsteminin Özeti: Davacı, iş sözleşmesini kendisi haklı olarak feshettiğini ileri sürerek kıdem ve ihbar tazminatı ile bir kısım işçilik alacaklarının davalıdan tahsiline karar verilmesini istemiştir.
Davalı Cevabının Özeti: Davalı K... Nakliyat Şirketi davacının alt işveren işçisi olduğundan sorumlu olmadıklarını ve kayıtlara göre de bir alacağı bulunmadığını ileri sürerek davanın reddini savunmuştur.
Diğer davalı A... Şirketi davaya cevap vermemiştir.
Mahkeme Kararının Özeti: Mahkemece, toplanan deliller ve bilirkişi raporuna dayanılarak, yıllık izin ücreti dışındaki taleplerin kabulüne karar verilmiştir.
Temyiz: Kararı tüm taraflar temyiz etmiştir.
Gerekçe: 1-) Dosyadaki yazılara toplanan delillerle kararın dayandığı kanuni gerektirici sebeplere göre, davacının tüm, davalıların aşağıdaki bentlerin kapsamı dışında kalan temyiz itirazları yerinde değildir.
2-) İşçiye ödenen ücret tutarı taraflar arasında uyuşmazlık konusudur. İş sözleşmesinin tarafları, asgari ücretin altında kalmamak kaydıyla sözleşme özgürlüğü çerçevesinde ücretin miktarını serbestçe kararlaştırabilirler. İş sözleşmesinde ücretin miktarının açıkça belirtilmemiş olması taraflar arasında iş sözleşmesinin bulunmadığı anlamına gelmez. Böyle bir durumda dahi ücret, 6098 Sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 401. maddesine göre tespit olunmalıdır. İş sözleşmesinde ücretin kararlaştırılmadığı veya çalışma yaşamında daha az vergi ya da sigorta pirimi ödenmesi amacıyla zaman zaman, iş sözleşmesi veya ücret bordrolarında gösterilen ücretlerin gerçeği yansıtmadığının anlaşıldığı hallerde ücretin miktarı, işçinin kişisel özellikleri, işyerindeki ya da meslekteki kıdemi, meslek unvanı, yapılan işin niteliği, iş sözleşmesinin türü, işyerinin özellikleri, emsal işçiler o işyerinde ya başka işyerlerinde ödenen ücretler, örf ve adetler göz önünde tutularak belirlenir. Dosya içeriğine davacının işyerinde 10.10.2011 tarihinden beri tekniker olarak çalıştığı, tanıklarına görede 4.000,00 TL ücret aldığı iddia edilmiştir. İşveren ise imzasız bordrodaki 1.093,00 TL ücretin esas olduğunu ileri sürmüştür. İşyerinden kredi gibi banka işlemlerinde kullanılmak üzere işçiye verilen ücrete dair işveren yazılarının tek başına ücreti belirlemeye yeterli olamayacağının kabul edilmesi gerekir. Somut olayda ücretin 4.000,00 TL olduğuna dair bu yönde verilen yazı da bu kapsamda değerlendirilmelidir. Mahkemece emsal ücret araştırması yapılmadan davacı iddiasının kabulü isabetsiz olmuştur. Davacının kıdemi, işi, teknik yeterlilikleri dikkate alınarak meslek odaları ve ilgili kuruluşlardan emsal ücret araştırıldıktan sonra tüm dosya kapsamına göre belirlenecek ücerete göre alacakların hesaplanması gerekir.
3-) Davacı işçinin fazla çalışma yapıp yapmadığı hususu taraflar arasında uyuşmazlık konusudur. Fazla çalışma yaptığını iddia eden işçi bu iddiasını ispatla yükümlüdür. İşçinin imzasını taşıyan bordro sahteliği ispat edilinceye kadar kesin delil niteliğindedir. Bir başka anlatımla bordronun sahteliği ileri sürülüp ispatlanmadıkça, imzalı bordroda görünen fazla çalışma alacağının ödendiği varsayılır. Fazla çalışma ve hafta tatili çalışmasının ispatı konusunda iş yeri kayıtları, özellikle işyerine giriş çıkışı gösteren belgeler, iş yeri iç yazışmaları, delil niteliğindedir. Ancak, bu çalışmalarının bu tür yazılı belgelerle ispatlanamaması durumunda tarafların dinletmiş oldukları şahit beyanları ile sonuca gidilmesi gerekir. Bunun dışında herkesçe bilinen genel bazı vakıalar da bu noktada gözönüne alınabilir. İşçinin fiilen yaptığı işin niteliği ve yoğunluğuna göre de fazla çalışma olup olmadığı araştırılmalıdır. İmzalı ücret bordrolarında fazla çalışma ve hafta tatili çalışma ücretlerinin ödendiği anlaşılıyorsa, işçi tarafından gerçekte daha fazla çalışma yaptığının ileri sürülmesi mümkün değildir. Ancak, işçinin alacağının daha fazla olduğu yönündeki ihtirazi kaydının bulunması halinde, bordroda görünenden daha fazla çalışmanın ispatı her türlü delille söz konusu olabilir. Buna karşın, bordroların imzalı ve ihtirazi kayıtsız olması durumunda dahi, işçinin geçerli bir yazılı belge ile bordroda yazılı olandan daha fazla çalışmayı yazılı delille ispatlaması gerekir. Davacı tanıklarına göre davacının işinin sulama inşaatında tapografçı olduğu belirtilmiştir. Davalı tanıkları kış aylarında yoğun çalışma olmadığını hatta izin kullandırıldığını ileri sürmüşlerdir. Davacı tanıkları ise kış ve yaz çalışmasını ayırmadan genel anlamda beyanda bulunmuşlardır. Mahkemece hafta tatil ücreti belirlenirken de bu yoğunluk dikkate alınarak sadece yılın Nisan-Ekim ayları arasındaki dönem için yapılan hesaplama dikkate alınmıştır. İşin arazide ölçüm ve teknik çalışma gerektiren bir iş olması, tanıkların beyanı dikkate alındığında fazla çalışmanın da yılın Nisan-Ekim ayları arası kabul edilmesi dosya kapsamına daha uygundur.
SONUÇ : Temyiz olunan kararın, yukarda yazılı sebeplerden dolayı BOZULMASINA, peşin alınan temyiz harcının istenmesi halinde ilgiliye iadesine, 14.01.2016 tarihinde oybirliğiyle karar verildi.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi 2022/2680 Esas, 2022/3849 Karar, 22.3.2022 Tarihli Kararı :
Karar Özeti :
“Mahkemece salt tanık beyanlarıyla davacının ücretinin tespitinin mümkün olmadığı, davacının ücrete ilişkin iddialarını ispat edemediği gerekçesiyle davacının ücreti, bordroda belirtilen ücret olarak kabul edilmiş ise de davalı tanığının da davacı ve davacı tanıkları gibi ücretlerin elden ödendiğini beyan etmesi, davacının yaptığı iş, kıdemi, meslek unvanı birlikte değerlendirildiğinde davacının ücretinin bordroda kayıtlı ücret olarak kabul edilmesinin hatalı olduğu anlaşılmıştır.
Olayda, davacının işyerinde çalıştığı tarihler, meslek unvanı ve fiilen yaptığı iş bildirilerek sendikalarla, ilgili işçi ve işveren kuruluşlarından emsal ücretin ne olabileceği araştırılmalı, ayrıca Türkiye İstatistik Kurumunun resmi internet sitesindeki "kazanç bilgisi sorgulama" kısmından da faydalanılabileceği göz önüne alınarak emsal ücret araştırması yapılarak elde edilen veriler, tanık beyanları ve tüm deliller birlikte değerlendirilerek sonuca gidilmelidir. Açıklanan nedenlerle, eksik inceleme ile karar verilmesi hatalı olup, karar verilmesi hatalı olup, kararın bozulması gerekmiştir.”
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi 2021/9077 Esas, 2021/15948 Karar, 30.11.2021 Tarihli Kararı :
Karar Özeti :
“Somut olayda, dava dilekçesinde davacının davalı işverende aşçıbaşı olarak net 4.000,00 TL ücret ile çalıştığı, davalının Sosyal Güvenlik Kurumuna ücretini asgari ücret olarak bildirdiği, son dört aydır maaşının asgari ücret olan kısmını aldığını, geri kalan 2.200,00 TL’lik kısmını almadığı beyan edilmiştir. Davalı taraf ise davacının ücretinin imzalı ücret bordrolarında belirtilen tutar olduğunu savunmuştur. İlk Derece Mahkemesince davacının son ücreti net 4.000,00 TL kabul edilerek buna göre davacının alacak talepleri hüküm altına alınmıştır. Davacı tanıklarından R.G davacının ne kadar maaş aldığını bilmediğini beyan ederken diğer davacı tanığı G.Ö davacının 4.000,00 TL ye yakın maaş aldığını belirtmiştir. Davalı tanıkları davacının ne kadar ücret aldığını bilmediklerini beyan etmişlerdir. İmzalı ücret bordrolarına göre davacının son ücreti net 1.458,31 TL’dir. Emsal ücret araştırmasında… aylık net 4.000,00 TL-7.000,00 TL arası ücret bildirmiş olup her ne kadar İlk Derece Mahkemesince bu emsal ücret yazısı da dikkate alınmış ise de davacı sendikalı olmadığından, sendika tarafından bildirilen ücretin değerlendirilmesi hatalıdır.”
