Iflas ve Konkordato -- Sartlari, Sureci ve Alacakli Haklari

Ticari hayatin kacinilmaz bir gercegi olan mali zorluklar, isletmeleri iflas veya konkordato surecine surukleyebilmektedir. 2004 sayili Icra ve Iflas Kanunu (IIK), iflas hukumlerini m. 154-166 arasinda, konkordato hukumlerini ise m. 285-309 arasinda duzenlenmistir. Bu iki kurum, borclarini odeyemeyen veya odeme guclugu icinde bulunan borcluya yonelik farkli amaclara hizmet eden hukuki mekanizmalardir. Iflas, borcunun mal varliginin tasfiye edilerek alacaklilarin tatmin edilmesini amaclarken; konkordato, borclunun faaliyetine devam etmesini ve alacaklilari belirli bir plan dahilinde odemesini mumkun kilar. Bu makalede her iki kurumu da sartlari, surecleri ve alacakli haklari acisindan kapsamli olarak inceleyecegiz.

Iflas Nedir ve Kimler Iflas Edebilir?

Iflas, borclarini odeyemeyen borclunun tum mal varliginin cebri icra yoluyla tasfiye edilerek alacaklilarin alacaklarinin karsilanmasi surecidir. Iflas, bireysel icra takibinden farkli olarak kolektif bir tasfiye usulu oldugunda, borclunun tum mal varligi butun alacaklilarin tatminine tahsis edilir.

IIK m. 43 uyarinca iflasa tabi olan kisiler sinirli tutulmustur. Iflasa tabi olanlar sunlardir: tacirler (TTK uyarinca her turlu ticari isletmeyi kendi adina issleten kisi), ticaret sirketleri (anonim, limited, kollektif, komandit ve kooperatif sirketler), ticareti terk edenler (terk tarihinden itibaren bir yil icinde) ve kanunda ozel olarak iflasa tabi kilnan kisiler. Adi borclular (tacir olmayanlar) kural olarak iflasa tabi degildir ve haklarinda bireysel icra takibi yapilir.

Iflasin onemli sonuclari sunlardir: borcunun tum mal varligi iflas masasina girer, borclunun tasarruf yetkisi sinirlanir, vadesi gelmemis borclar muaccel hale gelir, faiz islemesi durur (IIK m. 196), iflas alacakli hakki ayni haklari olan alacaklilar ile imtiyazli alacaklilar arasinda siralama yapilir ve iflas idaresi tarafindan tasfiye gerceklestirilir.

Iflas Yollari Nelerdir?

IIK'da uc temel iflas yolu duzenlenmistir: takipli iflas (adi iflas yolu), takipsiz iflas (dogrudan iflas) ve borcunun iflas talebi.

1. Takipli Iflas (Adi Iflas Yolu - IIK m. 155-166): En yaygin iflas yoludur. Alacakli, borcluya karsi once iflas yoluyla icra takibi baslatir. Borclunun odeme emrine itiraz etmemesi veya itirazin kaldirilmasi/iptali halinde ve borcun suuresinde odenmemesi durumunda alacakli ticaret mahkemesinden iflas karari verilmesini talep eder. Mahkeme borcluya en az 7 gunluk bir sure vererek borcunu odemesini ister; odenmezse iflas karari verir.

2. Takipsiz Iflas (Dogrudan Iflas - IIK m. 177-181): Belirli hallerde iflas yoluyla takip yapilmaksizin dogrudan ticaret mahkemesinden iflas karari istenebilir. Dogrudan iflasi gerektiren haller sunlardir: borclunun ikametgahinin belli olmamasi, borclunun alacaklilardan mal kacirmasi, borclunun odeme isteyini durdurmus olmasi ve konkordato tasdik edilmemesi veya feshine karar verilmesi. Bu hallerde alacakli herhangi bir icra takibi yapmadan dogrudan mahkemeye basvurabilir.

3. Borclunun Iflas Talebi (IIK m. 178): Borclu, borclarini odeyemeyecek durumda oldugunu bildirerek kendi iflasini isteyebilir. Sermaye sirketlerinde ve kooperatiflerde borca batiklik halinde (aktiflerin borclari karsilayamamasi) yonetim organinin mahkemeye bildirimde bulunma yukumlulugu vardir (TTK m. 376). Bu yukumluluk, alacaklilarin korunmasi acisindan buyuk onem tasimaktadir.

Iflas Sureci Nasil Isler?

Iflas karari ticaret mahkemesi tarafindan verilir. Iflas karari kesindir ve hemen uygulanir (IIK m. 164). Iflas karari ile birlikte su islemler baslatilir:

Iflas Masasinin Olusturulmasi: Borclunun iflas karari tarihindeki tum mal varligi iflas masasini olusturur. Iflas masasina haczi kabil tum mallar, haklar ve alacaklar dahildir. Borclunun iflastan sonra elde ettigi mallar da iflas masasina girer. Haczedilemeyen mallar iflas masasina dahil degildir.

Iflas Idaresinin Goreve Baslamasi: Iflas karari ile birlikte iflas dairesi goreve baslar ve ilk islemleri yurutur. Alacaklilarin toplantisiyla secilen iflas idaresi (uc kisilik), iflas masasinin yonetimini ve tasfiyesini uzerine alir. Iflas idaresi, masa malllarini tespit eder, defterini tutar, alacaklilarin alacaklarini inceler ve sira cetvelini duzenler.

Alacaklilarin Alacaklarini Bildirmesi: Iflas karari Ticaret Sicili Gazetesi'nde ve yerel gazetede ilan edilir. Alacaklilar ilan tarihinden itibaren bir ay icinde alacaklarini iflas idaresine bildirmek zorundadir. Alacagin bildirilmesinde gecikme, alacagin siralamasini etkileyebilir.

Sira Cetveli ve Dagitim: Iflas idaresi, bildirilen alacaklari inceleyerek sira cetvelini duzenler. IIK m. 206 uyarinca alacaklilar dort siraya ayrilir: birinci sira (isci alacaklari, nafaka alacaklari vb.), ikinci sira (devlet alacaklari, vergi ve SGK alacaklari), ucuncu sira (rehinle temin edilmis alacaklar rehin bedelinden once odenir) ve dorduncu sira (diger alacaklar-adi alacaklar). Masa mallarinin satişından elde edilen gelir bu siraya gore dagitilir.

Konkordato Nedir ve Iflastan Farki Nelerdir?

Konkordato, borclarini vadesi geldigi halde odeyemeyen veya vadesinde odeyememe tehlikesiyle karsi karsiya olan borclunun, alacaklilarla anlasarak borclarini yeniden yapilandirmasi veya belirli bir plan cercevesinde odemesini saglayan bir hukuki kurumdur. IIK m. 285-309 arasinda duzenlenmistir.

Konkordato ile iflas arasindaki temel farklar sunlardir: iflas borclunun mal varliginin tasfiyesini amaclarken, konkordato borclunun faaliyetine devam etmesini ve borclarini bir plan dahilinde odemesini hedefler. Iflasta borclu tum mal varligi uzerindeki tasarruf yetkisini kaybederken, konkordatoda borclu isllerini yonetmeye devam edebilir (komiser denetiminde). Iflasta alacaklilarin tatmin orani genellikle cok dusukken, konkordatoda alacaklilarin daha yuksek oranda tatmin edilmesi beklenir.

Konkordato iki temel turde incelenir: adi (iflas disi) konkordato ve iflastan sonra konkordato. Adi konkordato, borclunun iflasa tabi olup olmadigina bakilmaksizin her borclunun basvurabilecegi bir kurumdur. Iflastan sonra konkordato ise iflas etmis borclunun alacaklilarla anlasarak tasfiyenin daha etkin yurutulmesini saglayan bir mekanizmadir.

Konkordato Basvurusu ve Gecici Muhlet

Konkordato basvurusu, borclunun ikametgahindaki veya merkezinin bulundugu yerdeki asliye ticaret mahkemesine yapilir. IIK m. 285 uyarinca borclunun kendisi veya iflas talep edebilecek alacaklilar konkordato talebinde bulunabilir.

Konkordato basvurusunda sunulmasi gereken belgeler IIK m. 286'da sayilmistir: konkordato on projesi (borclarin ne sekilde ve ne oranda odenecegini gosteren plan), borclunun mal varliginin durumunu gosteren belgeler (bilanço, gelir tablosu, nakit akim tablosu), alacaklilarin listesi (alacakli adi, alacak tutari, alacagin niteligi), son iki yillik finansal tablolar, bagimsiz denetim raporu (denetim kapsaminda olan sirketler icin) ve konkordatonun basariya ulasacagini gosteren mali analiz raporu.

Mahkeme, basvuruyu inceleyerek IIK m. 287 uyarinca gecici muhlet karari verir. Gecici muhlet suresi uc aydir ve mahkeme bu sureyi en fazla iki ay daha uzatabilir (toplam bes ay). Gecici muhlet karari ile birlikte mahkeme bir veya birkac gecici konkordato komiseri atar. Gecici muhlet karari kesindir ve derhal uygulanir.

Gecici muhletin etkileri sunlardir: borclunun mal varligi korunur, borclunun mal varligina yonelik tum takipler durur (IIK m. 294), hacizli mallar satilmaz, ihtiyati haciz ve ihtiyati tedbir kararlari uygulanmaz ve borclu komiserin denetiminde islerini yonetmeye devam eder.

Kesin Muhlet ve Konkordato Komiseri

Gecici muhlet suresi icinde mahkeme, konkordatonun basariya ulasma ihtimalini degerlendirir. IIK m. 289 uyarinca konkordatonun basariya ulasmasinin mumkun olduguna kanaat getirilirse kesin muhlet karari verir. Kesin muhlet suresi bir yildir ve gerekli gorulmesi halinde alti ay daha uzatilabilir (toplam on sekiz ay).

Kesin muhlet karari ile birlikte mahkeme kesin konkordato komiserini atar. Konkordato komiserinin gorevleri sunlardir: borclunun faaliyetlerini denetlemek, konkordato projesini hazirllamak veya revize etmek, alacaklilarin alacaklarini incelemek, alacaklilar toplantisini organize etmek ve duzenli olarak mahkemeye rapor sunmak.

Kesin muhlet surecinde borclunun bazi islemleri yapmasi yasaklanmistir veya komiserin onayina tabidir. IIK m. 297 uyarinca borclu mahkemenin izni olmadan rehin tesis edemez, kefalette bulunamaz, tasinmaz ve isletmenin devarmi icin onemli olmayan tasinir mallari devredemez ve kambiyo taahhudunde bulunamaz. Bu islemlerin mahkeme izni olmadan yapilmasi halinde islemler gecersizdir.

Alacaklilar Toplantisi ve Konkordato Projesinin Kabuluu

IIK m. 302 uyarinca konkordato komiseri, alacaklilari toplantiya cagirarak konkordato projesini oylattirmaktadır. Alacaklilar toplantisinda konkordato projesi hakkinda gorusmeler yapilir ve oylama gerceklestirilir.

Konkordato projesinin kabul edilmesi icin IIK m. 302'de belirlenen nisaplar saglanmalidir: kaydedilmis alacaklilarin yarisini ve alacak tutarinin ucte ikisini asan bir cogullukla veya kaydedilmis alacaklilarin dortte birini ve alacak tutarinin ucte ikisini asan bir cogunlukla kabul edilmelidir. Bu nisaplardan birinin saglanmasi yeterlidir.

Alacaklilar toplantisinda red oyu kullanan veya toplantiya katilmayan alacaklilar da konkordato projesine tabi olur. Konkordato projesinin kabulunun ardindan mahkeme tarafindan tasdik incelemesi yapilir. Mahkeme IIK m. 305'te belirlenen sartlarin var olduguna kanaat getirirse konkordatoyu tasdik eder.

Konkordatonun tasdiki icin aranan sartlar sunlardir: teklif edilen meblegin borclunun kaynaklariyla orantili olmasi, alacaklilarin en az iflas tasfiiyesinde elde edecekleri kadar alacaklarini elde edecek olmalari, konkordato projesinin kanuna uygun olmasi ve gereken nisaplarin saglanmis olmasi.

Konkordatonun Feshi ve Sonuclari

Tasdik edilen konkordato borclunun kendi kusuru ile yerine getirilmezse, her alacakli tasdik karari veren mahkemeden konkordatonun feshini isteyebilir (IIK m. 308). Fesih karari ile birlikte borclunun iflas tabiiyeti varsa iflasina karar verilebilir. Fesih karari tum alacaklilar hakkinda hukum ve sonuc dogururmaktadir.

Konkordatonun tasdik edilmemesi halinde ise mahkeme borclunun iflasina karar verir (borclunun iflasa tabi olmasi sartıyla). Tasdik edilmeme kararina karsi istinaf yoluna basvurulabilir.

Konkordato surecinin basarili bir sekilde tamamlanmasi halinde borclu, konkordato projesinde belirlenen oranlarda ve surelerde odemellerini gerceklestirir. Odeme planina gore borclarini odemesinin ardindan borclu, konkordato cercevesinde borclarindan kurtulur ve faaliyetine normal sekilde devam eder.

Alacakli Haklari ve Korunma Yollari

Hem iflas hem de konkordato surecinde alacaklilarin haklari buyuk onem tasimaktadir. Alacaklilarin korunmasina yonelik hukuki mekanizmalar sunlardir:

Iflas Surecinde Alacakli Haklari: Alacaklilar, alacaklarini suuresinde iflas idaresine bildirme hakki, sira cetvelline itiraz hakki (IIK m. 235), iflas idaresinin islemlerine itiraz hakki, alacaklilar toplantisina katilma ve oy kullanma hakki, iflas idaresi uyelerini secme hakki ve iflas masasina dahil olmasi gereken mallarin masaya alinmasini talep etme hakkina sahiptir.

Konkordato Surecinde Alacakli Haklari: Alacaklilar, konkordato projesine itiraz hakki, alacaklılar toplantisinda oy kullanma hakki, konkordato komiserinin faaliyetlerini izleme hakki, konkordatonun tasdiki kararina itiraz hakki ve konkordatonun feshini talep etme hakkina sahiptir. Ayrica rehinli alacaklilar kural olarak konkordatodan etkilenmez ve rehin haklarini kullanabilir.

Iptal Davasi (IIK m. 277-284): Borclunun iflasindan veya konkordato surecinden once alacaklilara zarar vermek amaciyla yaptig tasarruflar, iptal davasina konu edilebilir. Ivazsiz tasarruflar (iflas tarihinden iki yil oncesine kadar), aciz halindeyken yapilan tasarruflar ve alacaklilara zarar verme kastıyla yapilan tasarruflar iptal edilebilir. Bu dava alacaklilarin korunmasinda son derece etkin bir mekanizmadir.

Iflas Erteleme Kurumunun Kaldirilmasi ve Konkordato

2018 yilina kadar Turk hukukunda borca batik sirketlerin basvurabilecegi iflas erteleme kurumu mevcuttu (eski TTK m. 377 ve IIK m. 179). Ancak 7101 sayili Kanun ile iflas erteleme kurumu kaldirilmis ve yerine konkordato kurumu guclendirilmistir. Bu degisikligin temel nedeni, iflas erteleme kurumunun uygulamada kostuya kullanilmasi ve alacaklilarin haklarinin yeterince korunmamamasidir.

Yeni konkordato sistemi, eski iflas erteleme sistemine gore daha siki denetim mekanizmalari icermektedir. Konkordato komiserinin atanmasi, alacaklilarin surece aktif katilimi, mahkemenin duzenli denetimi ve sure sinirlamasi bu mekanizmalarin basinda gelmektedir. Ancak uygulamada konkordato surecinin de bazi sorunlarla karsilastigi gorulmektedir; ozellikle konkordato komiserinin secimi, borclunun denetimi ve alacaklilarin bilgilendirilmesi konularinda iyilestirmelere ihtiyac duyulmaktadir.

Son not: Bu makale genel bilgilendirme amaciyla hazirlanmistir ve hukuki danismanlik niteligi tasimaz. Iflas ve konkordato sureclerinde karsilasabileceginiz ozel durumlar icin mutlaka icra ve iflas hukuku alaninda uzman bir avukata danismaniz tavsiye edilir.