Haczedilemeyen Mallar ve Gelirler — Başlıca Kalemler ve Yasal Dayanakları

Haczedilemeyen mallar İİK m.82'de düzenlenmiştir. Maaş haczi sınırı, emekli maaşı, ev eşyası ve banka hesabı haczi kurallarını öğrenin.

İcra hukukunda alacaklının alacağını tahsil edebilmesi için borçlunun malvarlığına haciz konulması temel bir yoldur. Ancak kanun koyucu, borçlunun ve ailesinin asgari yaşam düzeyini korumak amacıyla bazı mal ve gelirleri hacizden muaf tutmuştur. 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu (İİK) başta olmak üzere, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ve ilgili mevzuat, haczedilemeyen mal ve gelirleri düzenlemektedir. Bu makalede başlıca haczedilmezlik kalemleri, maaş haczi sınırları, emekli aylığı ve sosyal yardımların haczi, ev eşyası koruması ve şikâyet yolu incelenmektedir.

Haczedilemeyen Mallar Nelerdir?

İİK m.82 ve özel kanunlar, borçlunun bütün malvarlığının sınırsız biçimde haczedilmesini önleyen istisnalar getirir. Güncel maddede başlıca; devlet malları ve özel kanunla korunmuş mallar, ekonomik faaliyeti bedensel çalışmasına dayanan borçlunun mesleği için gerekli eşya, borçlu ve aynı çatı altında yaşayan aile bireyleri için lüzumlu ev eşyası, çiftçinin kendisi ve ailesinin geçimi için zorunlu arazi, hayvan, taşıt ve tarım araçları, iki aylık yiyecek ve yakacak ile çiftçinin gelecek mahsul için gerekli tohumu, bazı irat ve yardımlar, bedensel zarara veya ölüme bağlı tazminatlar, nafaka alacakları, öğrenci bursları ve borçlunun hâline münasip evi yer alır.

Koruma malın yalnız adına göre değil kullanım amacı, borçlunun ve ailesinin ihtiyacı, geçim kaynağı, değeri ve alacağın türüne göre belirlenir. Aynı amaçla kullanılan birden fazla ev eşyasında bunlardan biri korunur; para, kıymetli evrak, altın, gümüş, değerli taş, antika veya süs eşyası bu ev eşyası korumasına girmez. Meslek eşyasında ekonomik faaliyetin bedensel çalışmaya dayanması ve eşyanın gerekli olması aranır. Hâline münasip konutun değeri ihtiyacı aşarsa satış yapılarak borçluya durumuna uygun konut alabileceği tutar bırakılabilir. Rehinli alacak, eşyanın bedelinden doğan alacak ve kamu alacağı gibi hâllerde özel istisnalar bulunabilir. Bu nedenle “tam liste” güncel konsolide İİK m.82 ve ilgili özel kanunlarla birlikte okunmalıdır.

Maaş Haczi Sınırı Ne Kadardır?

İİK m.83, maaş ve ücret benzeri gelirlerin borçlu ve ailesinin geçimi için gerekli bölümü indirildikten sonra haczini düzenler ve haczedilecek miktarın dörtte birden az olamayacağını belirtir. Bu hüküm “her maaşın en fazla dörtte biri haczedilir” demek değildir.

İş Kanunu m.35 ise işçilerin aylık ücretinin dörtte birinden fazlasının haczedilemeyeceğini öngörür; nafaka alacaklılarının hakları saklıdır. Gelirin tabi olduğu personel kanunu ve özel düzenleme görülmeden oran belirlenmemelidir. Birden fazla ücret haczi sıraya konulur.

Brüt/net ücret, yan haklar, prim, kıdem ve ihbar tazminatı farklı nitelikte olabilir. Bu nedenle sabit bir tutar örneği ya da bütün gelir kalemleri için tek bir haciz oranı üzerinden hesap yapılamaz.

Emekli Maaşı Haczedilebilir mi?

5510 sayılı Kanun m.93 uyarınca bu Kanun gereğince bağlanan gelir, aylık ve ödenekler; nafaka borçları ile 5510 m.88’e göre takip ve tahsili gereken SGK alacakları dışında haczedilemez. Borçlunun hacze muvafakati yoksa icra müdürü haciz talebini reddeder. Takipten önce verilen genel feragat aynı sonucu doğurmaz; takip sırasında özgür ve belirli muvafakat aranır.

Emekli aylığının banka hesabına yatması koruma iddiasını gündeme getirir. Hesaptaki başka paralar, uzun süre biriken tutarlar, kredi sözleşmesindeki takas-mahsup hükümleri ve borçlunun açık talimatı ayrıca değerlendirilir. Bankanın tek taraflı mahsup işlemi ile icra haczi aynı değildir.

Nafaka borçları, emekli maaşı haciz yasağının istisnasını oluşturur. Nafaka alacaklısı, borçlunun emekli maaşından nafaka borcunun tahsili için haciz talep edebilir. Bu durumda emekli maaşından, aylık nafaka miktarı kadar kesinti yapılır.

Ev Eşyaları Haczedilebilir mi?

Borçlu ve aynı çatı altında yaşayan aile bireyleri için lüzumlu ev eşyası İİK m.82 kapsamında korunur. Aynı amaçla kullanılan birden fazla eşyadan biri korunur; para, kıymetli evrak, altın, gümüş, değerli taş, antika ve süs eşyası koruma dışında bırakılmıştır.

Buzdolabı, çamaşır makinesi, yatak veya oturma eşyası için sonuç, aile nüfusu, sağlık durumu ve somut kullanım ihtiyacına göre belirlenir. Televizyon ya da benzeri eşya için “birincisi daima korunur, ikincisi daima haczedilir” şeklinde değişmez bir liste yoktur. Haciz işlemi icra mahkemesine şikâyet edilebilir.

Banka Hesabına Haciz Nasıl Uygulanır ve Maaş Hesabı Korunur mu?

Banka hesabı bankaya elektronik haciz müzekkeresi veya İİK m.89 haciz ihbarnamesi gönderilerek haczedilebilir. Haczin kapsamı bildirimin türü ve içeriği ile bankanın bildirim anında borçluya karşı mevcut veya belirlenebilir borcuna göre saptanır.

Hesaptaki para ücret, emekli aylığı, sosyal yardım veya başka haczedilemeyen ödemeden kaynaklanıyorsa borçlu kaynağı hesap dökümü, bordro ve kurum yazısıyla göstermelidir. Ücretin bankaya yatması her durumda korumayı kaldırmaz; ancak hesaptaki başka para ve birikim, ödeme türü ve özel kanun sonucu etkiler.

İİK m.83’teki genel gelir kuralı ile İş Kanunu m.35’teki ücret üst sınırı ayrıştırılmalıdır. Bankanın hesabın tamamını bloke etmesi hâlinde başvuru mercii ve yedi günlük şikâyet süresi, işlemin icra haczi mi yoksa sözleşmesel bloke/mahsup mu olduğuna göre belirlenir.

Borçlu ücret, emekli aylığı veya sosyal yardım kaynağını bordro, kurum yazısı ve hesap hareketleriyle belgeleyerek icra müdürlüğünden işlem yapılmasını isteyebilir; müdürlük işlemi hukuka aykırıysa icra mahkemesine şikâyet edebilir. Korumanın kapsamı gelirin türüne ve özel kanuna göre belirlenir; her maaş hesabında otomatik dörtte üç iade kuralı yoktur.

Sosyal Yardımlar ve Diğer Haczedilemeyen Gelirler Nelerdir?

Yukarıda emekli aylıkları için açıklanan 5510 sayılı Kanun m.93 korumasının hangi ödemelere uygulanacağı, gelirin kanuni dayanağına göre belirlenir. Dul, yetim, malullük ve sürekli iş göremezlik ödemelerinde ödemenin hangi kanuna dayandığı mutlaka saptanmalıdır.

Sosyal yardım, burs, bakım ödemesi, sandık aylığı veya başka bir gelirin haczedilmezliği bütün ödemeler için tek bir kurala bağlı değildir. Ödemeyi kuran özel kanundaki haciz yasağı, İİK m.82-83 ve 6183 sayılı Kanun birlikte incelenir. Sosyal yardımlaşma vakfı ödemelerinin, engelli aylıklarının veya bakım ücretlerinin tamamı yalnız adından hareketle aynı hukuki sonuca bağlanmamalıdır.

Kıdem ve ihbar tazminatı ile işe başlatmama tazminatı ücretin aynısı değildir; haczin kapsamı alacağın niteliğine ve özel sınırlamalara göre değerlendirilir. Mera, kültür varlığı veya vakıf malı gibi taşınmazların yalnız bu niteliği taşımaları da her durumda tek tip haciz yasağı sonucunu doğurmaz; ilgili özel kanunun mülkiyet ve tahsis rejimi incelenir.

Kamu malları, özel kanunla korunan sosyal ödemeler ve belirli amaç malları için farklı haciz yasakları bulunabilir. Ancak bir taşınmazın kültür varlığı olarak tescili veya 'vakıf malı' adı taşıması tek başına her durumda haczedilmezlik sonucu doğurmaz; mülkiyet, tahsis ve özel kanun hükmü ayrı incelenmelidir.

Haczedilmezlik Şikayeti Nasıl Yapılır ve Süresi Nedir?

İcra müdürünün haciz kararına karşı İİK m.16 uyarınca kural olarak haczin öğrenilmesinden itibaren yedi gün içinde icra hukuk mahkemesine şikâyet edilir. Hâline münasip ev (meskeniyet) şikâyeti de kural olarak bu süreye tabidir; “kamu düzenindendir, her zaman ileri sürülür” bilgisi güvenli değildir.

Süresiz şikâyet istisnaları dar yorumlanır ve her haczedilmezlik sebebini kapsamaz. Haciz tutanağı, tebliğ ve öğrenme tarihi, malın kullanım amacı, konut ve aile durumu veya gelir kaynağını gösteren belgeler sunulmalıdır.

Kamu alacağı takibinde 6183 sayılı Kanun m.70’teki haczedilmezlik listesi ve idari yargı yolları uygulanır; İİK’daki bütün istisnalar kamu takibine aynen taşınmaz. Şikâyet dilekçesinde haczedilen mal veya gelirin niteliği, öğrenme tarihi, hukuka aykırılık ve dayanak belgeler gösterilmelidir. İcra mahkemesi işlemi kaldırabilir veya şikâyeti reddedebilir. Kararın istinafa açık olup olmadığı İİK m.363, kararın türü ve güncel parasal kesinlik sınırına göre belirlenir; her ret veya kabul kararı otomatik olarak istinaf edilemez.

Haczedilmezlikten Feragat Mümkün müdür?

İİK m.83a uyarınca hacizden önce yapılan haczedilmezlikten feragat anlaşması geçerli değildir. Borçlu, haciz işleminden sonra süresinde şikâyet edip etmeme konusunda karar verebilir; ancak sessizliğin ve açık muvafakatin sonucu korumanın dayanağına göre değişir.

5510 sayılı Kanun m.93, bu Kanuna göre bağlanan gelir ve aylıklarda borçlunun muvafakatini ayrıca düzenler. Takipten önce kredi veya kefalet sözleşmesine yazılan genel feragat ile belirli takip sırasında verilen açık muvafakat aynı değildir. Muvafakatin kapsamı ve geri alınmasının etkisi somut takip ve güncel içtihat görülmeden mutlak biçimde ifade edilmemelidir.

Feragatin geçersizliği, haciz yapılmadan önce verilen muvafakatler için geçerlidir. Haciz yapıldıktan sonra borçlu, haczedilmezlik şikayetinde bulunmama hakkına sahiptir; yani haciz sonrasında borçlu bu hakkını kullanıp kullanmamakta serbesttir. Haczedilmezlik şikayetinde bulunmayan borçlunun bu tutumu, zımni feragat olarak değerlendirilebilir.

Haciz Sırasında Borçlunun Hakları Nelerdir?

Haciz işlemi sırasında borçlu birçok hakka sahiptir ve bu hakların bilinmesi, borçlunun korunması açısından büyük önem taşır. Borçlu, haciz sırasında haczedilmemesi gereken malları icra memuruna bildirme hakkına sahiptir ve icra memuru bu beyanları tutanağa geçirmek zorundadır.

Kıymet takdiri tebliğ edildiğinde borçlu ve diğer ilgililer, taşınmazlar bakımından İİK m.128/a’daki yedi günlük süre ve gider yatırma koşullarıyla icra hukuk mahkemesine şikâyet yoluna başvurabilir. Taşınır ve taşınmaz için uygulanacak hüküm ile sürenin başlangıcı farklı olabileceğinden tebliğ belgesi ve satış dosyası görülmeden genel bir süre hesabı yapılmamalıdır. Borçlunun, haciz işlemi sırasında avukat bulundurma hakkı da bulunmaktadır. Avukat, borçlunun haklarını korumak amacıyla haciz işlemine katılabilir, haczedilmemesi gereken mallar konusunda itirazlarını tutanağa geçirtebilir ve usulsüz işlemlere karşı derhal şikayet yoluna başvurabilir.

Borçlu, meskeniyet iddiasında da bulunabilir. Haczedilen taşınmazın borçlunun haline münasip evi olduğu iddiası, icra mahkemesinde ileri sürülebilir. Mahkeme, keşif ve bilirkişi incelemesi yaparak taşınmazın borçlunun haline münasip olup olmadığını değerlendirir ve buna göre haczin kaldırılmasına veya devamına karar verir.

• Son not: Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz. Somut hukuki sorunlarınız için mutlaka bir avukattan profesyonel destek almanız önerilir.

Resmî dayanaklar: 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu, 4857 sayılı İş Kanunu, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun