Uzlaştırma ve Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması (HAGB)

Uzlaştırma süreci, HAGB şartları, denetim süresi, AYM iptal kararı ve yeni düzenlemeler ile seri muhakeme ve basit yargılama usulü rehberi.

Uzlaştırma ve Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması (HAGB)

Ceza muhakemesinde yargılama sürecini hızlandırmak, mahkemelerin iş yükünü azaltmak ve tarafların menfaatlerini korumak amacıyla çeşitli alternatif usuller öngörülmüştür. Uzlaştırma, hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB), seri muhakeme usulü ve basit yargılama usulü bu kurumların başlıcalarıdır. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) bu kurumları ayrıntılı olarak düzenlemiştir. Anayasa Mahkemesi'nin HAGB'ye ilişkin iptal kararları sonrasında bu alanda önemli değişiklikler yaşanmıştır. Bu makalede tüm bu kurumlar güncel mevzuat ve içtihatlar ışığında ele alınmaktadır.

Uzlaştırma Nedir ve Hangi Suçlar Uzlaştırma Kapsamındadır?

Kanundaki terim “uzlaştırma”dır. Kapsam CMK m.253’te belirlenir. Şikâyete bağlı suçların tümü otomatik olarak kapsamda olmadığı gibi, şikâyete bağlı olmayan bazı suçlar da açık hükümle kapsama alınmıştır. Cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar uzlaştırılamaz; birlikte işlenen suçlar ve özel kanun hükümleri sonucu değiştirebilir.

Uzlaştırma kapsamındaki suç listesi yasal değişikliklerle güncellendiğinden, hazır listelere değil suçun işlendiği tarihte ve hâlen yürürlükte olan kanun metnine bakılmalıdır. Suçun işlendiği tarihteki ve güncel CMK m.253 ile özel kanun hükmü birlikte kontrol edilmelidir. Uzlaştırma teklifi ve müzakere serbest iradeye dayanır; teklifin kabulü suçun ikrarı değildir.

Uzlaştırma Süreci Nasıl İşler?

Uzlaştırma kapsamındaki dosya Cumhuriyet savcısı tarafından uzlaştırma bürosuna gönderilir. Büro, Bakanlık siciline kayıtlı uzlaştırmacıyı görevlendirir; uzlaştırmacı taraflara teklifin ve müzakerenin hukuki sonuçlarını açıklayarak süreci tarafsız ve gizli biçimde yürütür. CMK m.253'teki süre ve uzatma koşulları dosyanın görevlendirme tarihine göre uygulanır.

Taraflar maddi veya manevi zararın giderilmesi, belirli bir edimin yerine getirilmesi, bağış ya da kanuna uygun başka bir edim üzerinde anlaşabilir. Müzakerelerde yapılan açıklamalar sonraki soruşturma, kovuşturma veya hukuk davasında delil olarak kullanılamaz.

Edim defaten yerine getirilmişse soruşturmada kovuşturmaya yer olmadığına; kovuşturmada davanın düşmesine karar verilir. Edim ileri tarihe bırakılmış, takside bağlanmış veya süreklilik taşıyorsa soruşturmada kamu davasının açılmasının ertelenmesi; kovuşturmada hükmün açıklanmasının geri bırakılması şeklindeki özel sonuçlar uygulanabilir. Edim yerine getirilmezse uzlaşma belgesi ilam niteliğinde belge sayılır; ayrıca erteleme veya HAGB kararının kanuni sonucu doğar. Uzlaşma sağlandığında soruşturma konusu suç nedeniyle tazminat davası açılamaz; açılmış davadan feragat edilmiş sayılır.

HAGB (Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması) Nedir ve Şartları Nelerdir?

CMK m.231'in 31 Temmuz 2026'da yürürlüğe giren metnine göre HAGB, müsadereye ilişkin hükümler dışında kurulan mahkûmiyet hükmünün sanık hakkında hukuki sonuç doğurmamasını ifade eder. Sonuç ceza iki yıl veya daha az hapis ya da adli para cezası olmalı; sanık daha önce kasıtlı bir suçtan mahkûm olmamalı; mahkeme yeniden suç işlemeyeceği kanaatine varmalı ve suçun işlenmesiyle mağdurun veya kamunun uğradığı zarar aynen iade, suçtan önceki hâle getirme veya tazmin yoluyla tamamen giderilmelidir. Uzlaşmaya ilişkin hükümler saklıdır. Sanığın HAGB'yi kabul etmesi şartı 1 Haziran 2024'ten beri aranmamaktadır. 7589 sayılı Kanunla yeniden düzenlenen güncel metinde de bu şart yoktur. Zarar hemen giderilemiyorsa, denetim süresince aylık taksitlerle tamamen ödeme koşuluyla HAGB kararı verilebilir. İşkence ve eziyet suçları ile kamu görevlisinin görevi sebebiyle işlediği ve Anayasa m.17 kapsamında kötü muamele kabul edilebilecek suçlar hakkında HAGB uygulanmaz.

Denetim süresi yetişkinler için beş, çocuklar için üç yıldır. Mahkeme kanundaki sınırlar içinde denetimli serbestlik yükümlülüğü belirleyebilir. Denetim süresinde kasten yeni suç işlenmez ve yükümlülüklere uyulursa açıklanması geri bırakılan hüküm ortadan kaldırılarak davanın düşmesine karar verilir. Karar adli sicilden ayrı, özel sisteme kaydedilir ve ancak kanunda belirtilen amaçla kullanılabilir.

Anayasa Mahkemesi HAGB Kararını Neden İptal Etti ve Yeni Düzenleme Ne Getirdi?

Anayasa Mahkemesinin iptal kararı sonrasında HAGB önce 7499 sayılı Kanunla düzenlendi; CMK m.231'in beş ila on dördüncü fıkraları 7589 sayılı Kanunla yeniden yazılarak 31 Temmuz 2026'da yürürlüğe girdi. Güncel metin müsadere sonucunu, HAGB'nin şartlarını, denetimi, kanun yolunu, kayıt sistemini ve HAGB uygulanamayacak suçları açıkça düzenler.

Güncel CMK m.231/12 uyarınca, m.272/3'teki kesin hükümler saklı kalmak üzere ilk derece mahkemesinin HAGB kararına karşı istinaf yoluna başvurulabilir; bölge adliye mahkemesi kararları bakımından m.286 uygulanır. HAGB kararı ilk derece mahkemesi sıfatıyla bölge adliye mahkemesi veya Yargıtay tarafından verilmişse aynı istisna saklı kalmak üzere temyiz yolu açıktır. İstinaf ve temyizde karar ile hüküm usul ve esas yönlerinden incelenir. Karar tarihi ve geçiş hükümleri yine ayrıca kontrol edilmelidir.

HAGB Kararı Hangi Hallerde Kaldırılır?

Denetim süresinde kasten yeni suç işlenmesi veya denetimli serbestlik yükümlülüğüne aykırılık hâlinde mahkeme dosyayı yeniden ele alır. CMK m.231’deki koşullara göre önceki hükmü açıklayabilir veya cezanın belirlenmesi ve infazına ilişkin kanuni seçenekleri uygulayabilir. Yükümlülüğe aykırılıkta kişinin durumunun değerlendirilmesi gerekir.

“Uzlaşmaya dayalı HAGB” genel HAGB’nin ayrı bir kaldırma türü değildir. Uzlaştırma ediminin ileri tarihe veya takside bağlanması hâlinde CMK m.254’teki özel sonuçlar kendi hükümleriyle değerlendirilir. Hükmün açıklanması kararı verildiği anda hiçbir kanun yolu olmaksızın otomatik kesinleşme sonucu doğduğu söylenmemelidir.

Açıklanan veya yeniden kurulan hükme CMK m.231/11 uyarınca itiraz edilebilir. İtiraz mercii; kasıtlı yeni suç, yükümlülüğe aykırılık ve mahkemenin aynı fıkradaki seçenekleri bakımından, yalnız bu fıkrada belirtilen koşullarla sınırlı inceleme yapar.

Seri Muhakeme Usulü Nedir ve Hangi Suçlarda Uygulanır?

Seri muhakeme yalnız CMK m.250’de sınırlı sayılan suçlarda uygulanır. Liste kanun değişikliklerine açık olduğundan güncel maddeden kontrol edilmelidir; basit hırsızlık, dolandırıcılık ve benzeri suçları genel biçimde kapsama ekleyen listeler güvenilir değildir.

Kamu davasının açılmasının ertelenmesine karar verilmediği durumda savcı usulü teklif eder. Şüpheli müdafi huzurunda ve bilgilendirilmiş biçimde kabul ederse temel ceza kanundaki usulle belirlenip yarı oranında indirilir ve talepname mahkemeye gönderilir. Mahkeme şüpheliyi müdafi huzurunda dinleyip özgür iradeyi ve koşulları denetler.

Şüpheli mahkeme hüküm kuruncaya kadar seri muhakeme iradesinden vazgeçebilir. Usul uygulanmazsa görüşmelerdeki açıklamalar sonraki soruşturma ve kovuşturmada delil olarak kullanılamaz. Verilen hükme karşı itiraz yolu açıktır.

Basit Yargılama Usulü Nedir ve Nasıl Uygulanır?

CMK m.251’e göre iddianamenin kabulünden sonra, yalnız adli para cezasını veya üst sınırı iki yıl ya da daha az hapis cezasını gerektiren suçlarda asliye ceza mahkemesi basit yargılama usulünü uygulamaya karar verebilir. Bu zorunlu değildir ve kanundaki istisnalarda uygulanamaz.

İddianame taraflara tebliğ edilir ve beyanlarını sunmaları için iki hafta süre verilir; eski on beş günlük süre güncel değildir. Mahkeme duruşma açmadan karar verebilir, mahkûmiyet hâlinde sonuç ceza dörtte bir indirilir. Duruşma açılmadan önce genel hükümlere dönülebilir.

Hükme itiraz edilirse karar kalkar ve duruşma açılır. İtiraz sanık tarafından yapılmışsa mahkeme önceki dörtte bir indirimle bağlı değildir; itiraz sanık dışındaki kişilerce yapılmışsa CMK m.252’deki koruyucu kural uygulanır. Yeni hüküm olağan kanun yollarına tabidir.

Basit yargılama usulü, seri muhakeme usulünden farklı olarak kovuşturma evresinde uygulanır ve sanığın önceden kabulü aranmaz. Mahkeme, re'sen bu usulün uygulanmasına karar verir. Ancak sanığın duruşma talep etme hakkı güvence altındadır.

Uzlaştırma, HAGB, Seri Muhakeme ve Basit Yargılama Arasındaki Farklar Nelerdir?

Seri muhakeme ve basit yargılama sonunda kurulan mahkûmiyet hükümleri kesinleştiğinde adli sicil mevzuatına göre değerlendirilir. HAGB kararı adli sicilden ayrı sisteme kaydedilir. Uzlaştırmada sonuç, edimin zamanı ile dosyanın evresine göre değişir; kurumların her biri kendi koşulları içinde uygulanır.

Resmî dayanaklar: 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu, 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu, 7589 sayılı Kanun