Tanıma ve Tenfiz Davası — Yabancı Mahkeme Kararlarının Türkiye'de Tanınması

Yabancı mahkeme kararlarının Türkiye'de tanınması ve tenfizi, MÖHUK (5718 sayılı Kanun) kapsamında şartları, süreci ve başvuru yöntemlerini detaylı olarak inceliyoruz.

Tanıma ve Tenfiz Nedir?

Yabancı bir ülkede verilmiş mahkeme kararlarının Türkiye'de hukuki sonuç doğurabilmesi için belirli bir yargısal sürece tabi tutulması gerekmektedir. Bu süreç, kararın niteliği ve talep edilen hukuki sonuca göre tanıma veya tenfiz davası olarak adlandırılır. Her iki kurum da 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (MÖHUK) ile düzenlenmiş olup, Türk hukuk sisteminde yabancı kararların iç hukukta geçerlilik kazanmasının temel mekanizmalarını oluşturur.

Tanıma ve tenfiz kurumları, devletlerin egemenlik ilkesi gereği zorunlu olan mekanizmalardır. Bir devletin mahkemesi tarafından verilen karar, kural olarak yalnızca o devletin sınırlarında etkili olup, başka bir devlette kendiliğinden hukuki sonuç doğurmaz. Bu nedenle yabancı kararların Türkiye'de uygulanabilmesi için Türk mahkemelerinin bu kararları incelemesi ve uygun bulması gerekir.

Tanıma ve Tenfiz Arasındaki Farklar

Tanıma, yabancı mahkeme kararının Türkiye'de kesin hüküm veya kesin delil etkisinin kabul edilmesini sağlar; cebri icra yetkisi vermez. Boşanma ve diğer kişi hâli kararları başlıca örneklerdir. Tenfiz ise yabancı ilamdaki nafaka, tazminat, alacak veya teslim gibi edimlerin Türkiye'de cebren yerine getirilebilmesini sağlar.

Tanıma MÖHUK m.58–59'a, tenfiz m.50–57'ye tabidir. Tanımada karşılıklılık aranmaz; tenfizde m.54/1-a uyarınca sözleşmeye, kanuna veya fiilî uygulamaya dayanan karşılıklılık koşulu vardır. Bir kararın bazı hükümleri tanıma, icra edilecek bölümü ise tenfiz konusu olabilir.

Tenfiz Davasının Şartları (MÖHUK m. 54)

Tenfiz için yabancı mahkemece hukuk davasına ilişkin verilmiş ve o devlet kanunlarına göre kesinleşmiş ilam bulunmalıdır. Türkiye ile karşılıklılık, ilamın Türk mahkemelerinin münhasır yetkisine girmemesi veya davalının itirazıyla aşırı yetki oluşturmaması, kamu düzenine açık aykırılık bulunmaması ve aleyhine tenfiz istenen kişinin savunma haklarının o yer hukukuna göre ihlal edilmemiş olması aranır. Savunma hakkı sebebi m.54/ç uyarınca ilgili tarafın itirazıyla incelenir.

Tanıma Davasının Şartları

Tanıma, kesin hüküm veya kesin delil etkisi için MÖHUK m.58 uyarınca tenfizin kesinleşme ve kamu düzeni/münhasır yetki şartlarına tabidir; karşılıklılık aranmaz. İnşai yabancı karar tanımayla Türkiye'de hüküm doğurur; cebri icra gereken nafaka, tazminat veya mal teslimi için tenfiz gerekir.

Görevli ve Yetkili Mahkeme

Tanıma ve tenfiz davalarına bakmakla görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir. Aile hukukuna ilişkin kararların tanıma ve tenfizinde ise aile mahkemesi görevlidir.

Yetkili mahkeme, MÖHUK m. 51 uyarınca şu şekilde belirlenir:

• Davalının Türkiye'deki yerleşim yeri mahkemesi
• Davalının Türkiye'de yerleşim yeri yoksa sakini yeri mahkemesi
• Bunlar da yoksa Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemeleri

Tanıma ve Tenfiz Davası Süreci

Başvuruda yabancı ilamın usulüne uygun onaylı aslı/örneği, kesinleşme belgesi ve onaylı Türkçe tercümesi sunulur. Apostil, belgeyi düzenleyen ülke ve Türkiye arasındaki sözleşme uygulanıyorsa tasdik zincirini kolaylaştırır; her olayda tek mutlak yöntem değildir. Apostil muafiyeti, konsolosluk tasdiki veya ikili sözleşme belgeye göre değerlendirilir. Karşı tarafa tebligat yapılarak basit yargılama usulü uygulanır; mahkeme yabancı kararın esasını yeniden incelemez.

Boşanma Kararlarının Tanınması

Yabancı boşanma, evliliğin butlanı, iptali veya mevcut olup olmadığının tespitine ilişkin adli/idari kararlar, Nüfus Hizmetleri Kanunu m.27/A'daki şartlarla tarafların birlikte veya belirli istisnalarda tek taraflı başvurusu üzerine aile kütüğüne tescil edilebilir. Kararın yetkili makamca verilmesi, usulen kesinleşmesi, Türk kamu düzenine açıkça aykırı olmaması ve taraflardan birinin Türk vatandaşı olması gibi güncel şartlar aranır.

Kararda velayet, nafaka veya tazminat bulunması boşanma kısmının idari tesciline mutlak engel değildir; bu fer'i hükümlerin Türkiye'de icrası veya kesin hüküm etkisi için ayrıca tanıma/tenfiz gerekebilir. İdari başvuru reddedilirse mahkeme yolu açıktır.

Tenfiz Talebinin Reddi Sebepleri

Mahkeme, aşağıdaki hallerde tenfiz talebini reddeder:

• Karşılıklılık şartının bulunmaması: Kararın verildiği ülke ile Türkiye arasında hukuki, fiili veya anlaşmaya dayalı karşılıklılık yoksa tenfiz talebi reddedilir.
• Kamu düzenine aykırılık: Yabancı kararın sonuçları Türk kamu düzenini açıkça ihlal ediyorsa tenfiz talebi reddedilir.
• Savunma haklarının ihlali: Davalıya usulüne uygun tebligat yapılmamışsa veya savunma hakkı tanınmamışsa tenfiz talebi reddedilir.
• Münhasır yetki ihlali: Uyuşmazlık Türk mahkemelerinin münhasır yetkisine giriyorsa tenfiz talebi reddedilir.
• Kararın kesinleşmemiş olması: Yabancı karara karşı olağan kanun yolları henüz tüketilmemişse tenfiz talebi reddedilir.

Uluslararası Sözleşmeler ve Tanıma-Tenfiz

Türkiye, çeşitli ülkelerle ikili adli yardım sözleşmeleri imzalamıştır. Bu sözleşmeler, tanıma ve tenfiz işlemlerini kolaylaştırıcı hükümler içerebilir. Ayrıca Türkiye'nin taraf olduğu çok taraflı sözleşmeler de tanıma ve tenfiz sürecinde dikkate alınır:

• Lahey Konferansı Sözleşmeleri: Türkiye'nin taraf olduğu bazı Lahey sözleşmeleri, belirli alanlarda tanıma ve tenfizi kolaylaştırmaktadır.
• İkili adli yardım sözleşmeleri: Türkiye'nin çeşitli ülkelerle (Almanya, Avusturya, Fransa, İtalya, İsviçre vb.) imzaladığı ikili sözleşmeler özel hükümler içerebilir.
• New York Sözleşmesi: Yabancı hakem kararlarının tanıma ve tenfizini düzenleyen 1958 tarihli New York Sözleşmesi'ne Türkiye taraftır.

Tanıma ve Tenfiz Davasında Süreler

MÖHUK'ta tanıma veya tenfiz istemi için özel bir hak düşürücü süre ya da zamanaşımı öngörülmemiştir. Bununla birlikte yabancı ilamdaki edimin cebri icrası, ilamın tabi olduğu hukuk, kesinleşme tarihi, Türkiye'deki tenfiz kararının etkisi ve icra zamanaşımı hükümleri bakımından ayrıca incelenebilir. Yabancı alacağa Türk hukukundaki zamanaşımının her durumda doğrudan uygulanacağı biçiminde genel bir sonuç kurulamaz.

Uzun süre beklenmesi; belgenin temini, kesinleşme şerhi, taraf adresleri, ispat ve icra kabiliyeti bakımından güçlük doğurabilir. Kanun yolu süreleri ise tanıma/tenfiz kararının usulüne uygun tebliğine ve HMK'nın güncel hükümlerine göre hesaplanır.

Tanıma ve Tenfiz Davasının Masrafları

Tanıma ve tenfiz davalarında aşağıdaki masraflar söz konusu olur:

• Yargılama harçları: Tanıma davaları maktu harca, tenfiz davaları ise kararın içeriğine göre maktu veya nispi harca tabidir.
• Avukatlık ücreti: Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi'ne göre belirlenir.
• Tercüme ve tasdik masrafları: Kararın Türkçe tercümesi ve apostille/konsolosluk tasdiki masrafları davacıya aittir.
• Tebligat masrafları: Yurt dışındaki davalıya tebligat yapılması gerekiyorsa ek masraflar doğabilir.

Uygulamada Karşılaşılan Sorunlar

Tanıma ve tenfiz davalarında uygulamada sıkça karşılaşılan sorunlar şunlardır:

• Belge temini güçlüğü: Yabancı ülkelerden kesinleşme şerhi, apostille ve diğer belgelerin temini zaman alabilir.
• Tebligat sorunları: Yurt dışındaki davalıya tebligat yapılması uzun sürebilir ve davayı uzatabilir.
• Kamu düzeni değerlendirmesi: Kamu düzeni kavramının sınırlarının belirsizliği, farklı mahkemeler tarafından farklı değerlendirmelere yol açabilir.
• Karşılıklılık tespiti: Bazı ülkelerle karşılıklılık durumunun belirlenmesi güçlük oluşturabilir.

Kanun Yolları

Tanıma/tenfiz kararına karşı genel HMK kanun yolları, karar tarihindeki parasal kesinlik/temyiz sınırları ve karar türüne göre uygulanır. MÖHUK m.57/2 uyarınca tenfiz kararının temyizi icrayı durdurur; güncel sistemde istinaf ve temyiz aşamalarının etkisi geçiş hükümleriyle birlikte değerlendirilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Tanımada karşılıklılık gerekir mi?

Hayır; tenfizde m.54/a kapsamında aranır.

Apostil her zaman zorunlu mu?

Hayır; ülke, sözleşme ve tasdik muafiyetine göre değişir.

Velayet/nafaka varsa idari tescil imkânsız mı?

Hayır; boşanma tescil edilebilir, fer'i hüküm ayrıca tanıma/tenfiz gerektirebilir.

Mahkeme yabancı kararın esasını inceler mi?

Hayır; kanundaki tanıma/tenfiz koşullarıyla sınırlıdır.