Tanima ve Tenfiz Nedir?

Yabanci bir ulkede verilmis mahkeme kararlarinin Turkiye'de hukuki sonuc dogurabilmesi icin belirli bir yargisal surece tabi tutulmasi gerekmektedir. Bu surec, kararin niteligi ve talep edilen hukuki sonuca gore tanima veya tenfiz davasi olarak adlandirilir. Her iki kurum da 5718 sayili Milletlerarasi Ozel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkinda Kanun (MOHUK) ile duzenlenmis olup, Turk hukuk sisteminde yabanci kararlarin ic hukukta gecerlilik kazanmasinin temel mekanizmalarini olusturur.

Tanima ve tenfiz kurumlari, devletlerin egemenlik ilkesi geregi zorunlu olan mekanizmalardir. Bir devletin mahkemesi tarafindan verilen karar, kural olarak yalnizca o devletin sinirlarinda etkili olup, baska bir devlette kendiliğinden hukuki sonuc dogurmaz. Bu nedenle yabanci kararlarin Turkiye'de uygulanabilmesi icin Turk mahkemelerinin bu kararlari incelemesi ve uygun bulmasi gerekir.

Tanima ve Tenfiz Arasindaki Farklar

Tanima ve tenfiz kavramlari siklikla birbirine karistirilmakla birlikte, hukuki nitelikleri ve sonuclari acisindan onemli farkliliklar barindirmaktadir:

Ornegin, yabanci bir ulkede verilmis bir bosanma kararinin Turkiye'de gecerli sayilmasi icin tanima davasi acilmasi yeterlidir. Ancak yabanci mahkemece hukmedilen bir tazminatin veya nafakanin Turkiye'de tahsil edilebilmesi icin tenfiz davasi acilmasi gerekmektedir.

Tenfiz Davasinin Sartlari (MOHUK m. 54)

5718 sayili MOHUK'un 54. maddesi, yabanci mahkeme kararlarinin Turkiye'de tenfiz edilebilmesi icin aranan sartlari duzenlenmektedir. Bu sartlar sunlardir:

1. Yabanci Mahkeme Karari Bulunmasi

Tenfize konu edilecek kararin bir yabanci devletin yetkili yargil organlarinca verilmis olmasi gerekir. Hakem kararlari, idari kararlar veya noter islemleri kural olarak tenfize konu edilemez. Hakem kararlarinin tenfizi ayri duzenlemeye tabidir.

2. Kararin Kesinlesmis Olmasi

Yabanci mahkeme karari, verildigi ulkenin hukukuna gore kesinlesmis olmalidir. Kesinlesme, karara karsi olagan kanun yollarinin tuketilmis olmasi veya kanun yolu basvuru suresinin gecmis olmasidir. Kesinlesme belgesi (apostille veya konsolosluk tasdiki ile) tenfiz davasiyla birlikte sunulmalidir.

3. Karsiliklilik Sartinin Bulunmasi

Tenfiz icin kararin verildigi ulke ile Turkiye arasinda karsiliklilik (mutekabiliyet) bulunmasi gerekir. Karsiliklilik uc sekilde gerceklesebilir:

• Anlasmaya dayali karsiliklilik: Iki ulke arasinda karsillikli tanima ve tenfizi duzenleyen ikili veya cok tarafli sozlesme bulunmasi
• Hukuki karsiliklilik: Karsi devletin mevzuatinin Turk mahkeme kararlarinin tenfizine imkan tanimasi
• Fiili karsiliklilik: Karsi devletin uygulamada Turk mahkeme kararlarini tenfiz etmesi

Onemle belirtmek gerekir ki, tanima davalari icin karsiliklilik sarti aranmaz (MOHUK m. 58/1).

4. Turk Mahkemelerinin Munhasir Yetkisine Girememesi

Yabanci mahkeme kararinin konusunun Turk mahkemelerinin munhasir (ayriclikli) yetkisine giren bir uyusmazlik olmamasi gerekir. Turkiye'deki tasinmazlara iliskin ayni haklara dair uyusmazliklar munhasir yetki kapsamindadir.

5. Kamu Duzenine Aykiri Olmamasi

Yabanci mahkeme karari, Turk kamu duzenine acikca aykiri olmamalidir. Kamu duzeni kavrami dar yorumlanmakta olup, yalnizca Turk toplumunun temel degerleri, anayasal ilkeleri ve emredici hukuk kurallari ile acik bir celiskinin bulunmasi halinde uygulanmaktadir. Yargisal uygulamada kamu duzeni denetimi, yabanci kararin iceriginin degil, sonuclarinin Turk hukuku bakimindan kabul edilemez olup olmadigina bakilerek yapilmaktadir.

6. Savunma Haklarinin Ihlal Edilmemis Olmasi

Yabanci mahkeme kararinin, davalinin savunma haklarini ihlal eder sekilde verilmemis olmasi gerekir. Davaliya usulune uygun olarak tebligat yapilmamis olmasi, savunma imkani taninmamis olmasi veya giyabi karar verilmesinde hukuka aykirilik bulunmasi halinde tenfiz talebi reddedilir.

Tanima Davasinin Sartlari

Tanima davasi icin aranan sartlar, tenfiz sartlarindan daha hafiftir. MOHUK m. 58 uyarinca tanima davasinda karsiliklilik sarti aranmaz. Diger sartlar (kesinlesmis karar bulunmasi, kamu duzenine aykirlik olmamasi, savunma haklarinin ihlal edilmemis olmasi) tenfiz davasindaki gibi aynen aranir.

Gorevli ve Yetkili Mahkeme

Tanima ve tenfiz davalarina bakmakla gorevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir. Aile hukukuna iliskin kararlarin tanima ve tenfizinde ise aile mahkemesi gorevlidir.

Yetkili mahkeme, MOHUK m. 51 uyarinca su sekilde belirlenir:

• Davalinin Turkiye'deki yerlesim yeri mahkemesi
• Davalinin Turkiye'de yerlesim yeri yoksa sakini yeri mahkemesi
• Bunlar da yoksa Ankara, Istanbul veya Izmir mahkemeleri

Tanima ve Tenfiz Davasi Sureci

Tanima ve tenfiz davasi, asagidaki asamalardan olusmaktadir:

1. Basvuru ve Dava Acilmasi

Tanima veya tenfiz talebinde bulunan taraf, yetkili Turk mahkemesine bir dilekce ile basvurur. Dilekce ekinde sunulmasi gereken belgeler sunlardir:

• Yabanci mahkeme kararinin aslI veya onaylanmis ornegi
• Kararin kesinlesmis olduguna dair belge (kesinlesme serhi)
• Kararin ve kesinlesme serhinin yeminli tercuman tarafindan yapilmis Turkce tercumesi
• Belgelerin apostille veya konsolosluk tasdiki

2. Tebligat ve Savunma

Dava dilekçesi davaliya usulune uygun olarak teblig edilir. Davali, tebligattan itibaren iki hafta icinde cevap dilekçesi sunabilir. Davali, tenfiz sartlarinin gerceklesmedigini ileri surerek davaya itiraz edebilir.

3. Yargilama ve Inceleme

Mahkeme, yabanci kararin icerigini (esasini) incelemez; yalnizca tenfiz veya tanima sartlarinin gerceklesip gerceklesmedigini denetler. Bu ilkeye revision au fond yasagi denir. Mahkeme, yabanci mahkemenin maddi hukuk uygulamasinin dogru olup olmadigini arastirmaz.

4. Karar

Mahkeme, sartlarin gerceklestigini tespit ederse tanima veya tenfiz kararI verir. Tenfiz karari ile yabanci mahkeme karari, Turk mahkemesi karari gibi icra edilebilir hale gelir. Tanima karari ile yabanci karar, kesin hukum ve kesin delil etkisi kazanir.

Bosanma Kararlarinin Taninmasi

Yurt disinda yasayan Turk vatandaslarinin en sik karsilastigi hukuki sorunlardan biri, yabanci ulkede alinan bosanma kararinin Turkiye'de gecerli kilinmasidir. Yabanci bosanma karari, Turkiye'de taninmadigi surece nufus kayitlarina islenemez ve kisi Turkiye'de hala evli gorunur.

Bosanma Kararinin Taninmasinda Ozel Durumlar

Yabanci bosanma kararlarinin taninmasinda bazi ozel durumlar soz konusudur:

• Nufus kaydina isleme: Tanima karari kesinlestikten sonra ilgili nufus mudurlugune basvurularak bosanma nufus kaydina isletilir.
• Velayet ve nafaka: Yabanci kararda velayet ve nafakaya iliskin hukumler de varsa, bunlarin ayrica tenfiz edilmesi gerekebilir.
• Cift vatandaslik: Her iki esing de Turk vatandasi olmasi halinde, yabanci bosanma kararinin taninmasinda kamu duzeni denetimi daha titiz yapilmaktadir.
• Anlasmali bosanma: Yabanci ulkelerde yapilan anlasmali bosanmalarda, taraflarin iradelerinin serbestce yansitilip yansitilmadigina ozellikle dikkat edilir.

Nufus Mudurluğunde Dogrudan Tanima

2019 yilinda yapilan yasal degisiklikle (Nufus Hizmetleri Kanunu m. 27/A), yabanci ulkelerde verilen bosanma kararlarinin belirli sartlar altinda mahkemeye basvurmaksizin dogrudan il veya ilce nufus mudurluklerinde taninmasi imkani getirilmistir. Bu yoldan yararlanabilmek icin su sartlarin birlikte gerceklesmesi gerekir:

• Her iki tarafin da basvuruda birlikte hazir bulunmasi veya birinin vekili araciligiyla temsil edilmesi
• Kararin kesinlesmis olmasi
• Bosanma kararinda velayet, nafaka veya tazminata iliskin hukum bulunmamasi veya bu konularda talepte bulunulmamasi

Bu uygulama, ozellikle yurt disinda yasayan Turk vatandaslari icin buyuk kolaylik saglamistir. Ancak taraflardan birinin itiraz etmesi veya yukaridaki sartlarin karsilanmamasi halinde mahkemede dava acilmasi zorunludur [DOGRULANMALI].

Tenfiz Talebinin Reddi Sebepleri

Mahkeme, asagidaki hallerde tenfiz talebini reddeder:

• Karsiliklilik sartinin bulunmamasi: Kararin verildigi ulke ile Turkiye arasinda hukuki, fiili veya anlasmaya dayali karsiliklilik yoksa tenfiz talebi reddedilir.
• Kamu duzenine aykirilik: Yabanci kararin sonuclari Turk kamu duzenini acikca ihlal ediyorsa tenfiz talebi reddedilir.
• Savunma haklarinin ihlali: Davaliya usulune uygun tebligat yapilmamissa veya savunma hakki taninmamissa tenfiz talebi reddedilir.
• Munhasir yetki ihlali: Uyusmazlik Turk mahkemelerinin munhasir yetkisine giriyorsa tenfiz talebi reddedilir.
• Kararin kesinlesmemis olmasi: Yabanci karara karsi olagan kanun yollari henuz tuketilmemisse tenfiz talebi reddedilir.

Uluslararasi Sozlesmeler ve Tanima-Tenfiz

Turkiye, cesitli ulkelerle ikili adli yardim sozlesmeleri imzalamistir. Bu sozlesmeler, tanima ve tenfiz islemlerini kolaylastirici hukumler icerebilir. Ayrica Turkiye'nin taraf oldugu cok tarafli sozlesmeler de tanima ve tenfiz surecinde dikkate alinir:

• Lahey Konferansi Sozlesmeleri: Turkiye'nin taraf oldugu bazi Lahey sozlesmeleri, belirli alanlarda tanima ve tenfizi kolaylastirmaktadir.
• Ikili adli yardim sozlesmeleri: Turkiye'nin cesitli ulkelerle (Almanya, Avusturya, Fransa, Italya, Isvicre vb.) imzaladigi ikili sozlesmeler ozel hukumler icerebilir.
• New York Sozlesmesi: Yabanci hakem kararlarinin tanima ve tenfizini duzenleyen 1958 tarihli New York Sozlesmesi'ne Turkiye taraftir.

Tanima ve Tenfiz Davasinda Sureler

MOHUK'ta tanima ve tenfiz davasi acilmasi icin belirli bir zamanasimiI veya hak dusurugu sure ongorulmemistir. Ancak yabanci kararin icerigi bakimindan Turk hukukundaki zamanasimiI surelerine dikkat edilmesi gerekmektedir. Ornegin, yabanci mahkemece hukmedilen bir alacagin tahsili icin acilacak tenfiz davasinda, alacagin Turk hukukuna gore zamanasimiIna ugramis olup olmadigi degerlendirilebilir [DOGRULANMALI].

Tanima ve Tenfiz Davasinin Masraflari

Tanima ve tenfiz davalarinda asagidaki masraflar soz konusu olur:

• Yargilama harclari: Tanima davalari maktu harca, tenfiz davalari ise kararin icerigine gore maktu veya nispi harca tabidir.
• Avukatlik ucreti: Avukatlik Asgari Ucret Tarifesi'ne gore belirlenir.
• Tercume ve tasdik masraflari: Kararin Turkce tercumesi ve apostille/konsolosluk tasdiki masraflari davaciya aittir.
• Tebligat masraflari: Yurt disindaki davaliya tebligat yapilmasi gerekiyorsa ek masraflar dogabilir.

Uygulamada Karsilasilan Sorunlar

Tanima ve tenfiz davalarinda uygulamada sikca karsilasilan sorunlar sunlardir:

• Belge temini guclugu: Yabanci ulkelerden kesinlesme serhi, apostille ve diger belgelerin temini zaman alabilir.
• Tebligat sorunlari: Yurt disindaki davaliya tebligat yapilmasi uzun surebilir ve davay1 uzatabilir.
• Kamu duzeni degerlendirmesi: Kamu duzeni kavraminin sinirlarinin belirsizligi, farkli mahkemeler tarafindan farkli degerlendirmelere yol acabilir.
• Karsiliklilik tespiti: Bazi ulkelerle karsiliklilik durumunun belirlenmesi gucluk olusturabilir.

Kanun Yollari

Tanima veya tenfiz davasinda verilen kararlara karsi istinaf kanun yoluna basvurulabilir. Bolge Adliye Mahkemesi kararina karsi ise temyiz yoluna gidilebilir. Kanun yollari, HMK'nin genel hukumlerine tabidir.

Bu icerik genel bilgilendirme amaçlidir, hukuki danismanlik niteligi tasimaz. Somut hukuki sorunlariniz icin mutlaka bir avukattan profesyonel destek almaniz tavsiye edilir.