Kambiyo Senetlerine Özgü İcra Takibi — Çek, Senet ve Poliçe

Kambiyo senetlerine özgü icra takibinde çek, senet ve poliçe ile alacak nasıl tahsil edilir? İİK m. 167-176 kapsamında ödeme emri, 5 günlük itiraz süresi, şikâyet ve borca itiraz süreçlerini öğrenin.

Kambiyo senetleri, ticari hayatın en yaygın ödeme ve kredi araçlarından biridir. Çek, bono (emre muharrer senet) ve poliçe olarak üç temel türe ayrılan kambiyo senetleri, alacaklıya genel icra takibine kıyasla daha hızlı ve etkili bir tahsilat imkânı sunar. 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu (İİK), kambiyo senetlerine özgü haciz yolunu m. 167-176 arasında ayrıntılı biçimde düzenlemiştir. Bu makalede kambiyo senedi kavramı, takip şartları, ödeme emrine itiraz ve şikâyet yolları, çek-senet-poliçe arasındaki farklar ile uygulamada karşılaşılan sorunlar kapsamlı olarak ele alınmaktadır.

Kambiyo Senedi Nedir ve Türleri Nelerdir?

Kambiyo senedi, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nda (TTK) düzenlenen, kıymetli evrak niteliğinde, kayıtsız şartsız bir ödeme vaadi veya ödeme emri içeren belgelerin genel adıdır. Kambiyo senetleri üç temel türden oluşur: çek, bono (emre muharrer senet) ve poliçe.

Bono (Emre Muharrer Senet): Düzenleyenin, belirli bir bedeli lehtara veya onun emrine kayıtsız ve şartsız ödeme vaadini içeren kambiyo senedidir (TTK m.776). Bonoda düzenleyen asıl borçludur. Kanundaki zorunlu unsurların yanında, vade ve ödeme yeri gibi bazı eksiklikler bakımından TTK m.777'de tamamlayıcı hükümler vardır.

Çek: Düzenleyenin muhatap bankaya hitaben verdiği, belirli bir bedelin ödenmesi emrini içeren kambiyo senedidir (TTK m.780). Çek kanunen görüldüğünde ödenir ve buna aykırı kayıt yazılmamış sayılır. Bununla birlikte 5941 sayılı Kanun'un geçici m.3/5 hükmü uyarınca 31 Aralık 2028'e kadar, üzerinde yazılı düzenleme tarihinden önce ödenmek için muhatap bankaya ibrazı geçersizdir. Bu geçici kural, çeki teknik anlamda vadeli senede dönüştürmez.

Poliçe: Düzenleyenin (keşidecinin), muhataba hitaben belirli bir meblağı belirli bir tarihte lehtara veya onun emrine ödenmesi emrini içeren kambiyo senedidir (TTK m. 671). Poliçede düzenleyen, muhatap ve lehtar olmak üzere üçlü bir ilişki vardır. Poliçe uygulamada diğer kambiyo senetlerine göre daha az kullanılmakla birlikte uluslararası ticarette önem taşır.

Kambiyo senetleri kıymetli evrak niteliğindedir ve kanuni koşullarla ciro yoluyla devredilebilir. İmza sahiplerinin kambiyo sorumluluğu müteselsil nitelik taşıyabilse de asıl borçlu, başvuru borçlusu, avalist ve muhatap banka aynı hukuki statüde değildir.

Kambiyo Senetlerine Özgü Haciz Yolu ile Takip Nasıl Başlatılır?

Kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip, İİK m. 167 uyarınca alacaklının elindeki kambiyo senedini icra dairesine ibraz ederek takip talebinde bulunmasıyla başlar. Takip talebi, genel haciz yoluyla takip talebine benzer şekilde hazırlanır; ancak takibin dayanağı mutlaka bir kambiyo senedi olmalıdır.

Takip talebinde şu bilgiler yer alır: alacaklının ve borçlunun kimlik bilgileri ve adresleri, alacağın miktarı (kambiyo senedindeki bedel), faiz oranı ve başlangıç tarihi, takibin dayanağı kambiyo senedinin türü, düzenleme tarihi ve vade bilgileri. Alacaklı, takip talebine kambiyo senedinin aslını eklemek zorundadır; fotokopi veya suret ile takip başlatılamaz.

İcra müdürü, takip talebini aldığında senedin kambiyo senedi niteliğinde olup olmadığını ve vadesinin gelip gelmediğini kontrol eder (İİK m. 168/1). İcra müdürü, senedin kambiyo senedi niteliğini taşımadığını tespit ederse takip talebini reddedebilir. Ancak icra müdürünün incelemesi şeklî bir inceleme olup senedin geçerliliğine ilişkin esasa yönelik bir değerlendirme yapmaz.

İcra müdürünün senedin kambiyo senedi vasfını taşıdığına kanaat getirmesi halinde borçluya ödeme emri gönderilir. Kambiyo senetlerine özgü haciz yolunda ödeme emri, İİK m. 168'de düzenlenmiş olup genel haciz yolundaki ödeme emrinden önemli farklılıklar taşır.

Kambiyo Senetlerine Özgü Ödeme Emrinin İçeriği ve Süreleri Nelerdir?

Ödeme emrinde borç ve giderlerin on gün içinde ödenmesi; senet kambiyo niteliğinde değilse veya alacaklı takip hakkına sahip değilse beş gün içinde icra mahkemesine şikâyet; imzaya ya da borca itiraz varsa yine beş gün içinde icra mahkemesine başvuru ihtarı bulunur. Mal beyanı süresi ve sonuçları ayrıca gösterilir. Yetki itirazı da borca itiraz usulünde, beş gün içinde ve yetkili icra dairesi belirtilerek yapılır.

Kambiyo Senetlerine Özgü Takipte İtiraz Türleri ve Usulü Nasıldır?

Borca itiraz, imzaya itiraz ve İİK m.170/a kapsamındaki kambiyo vasfı/takip hakkı şikâyeti birbirinden ayrılır. Borca itiraz ve imzaya itiraz satıştan başka takip işlemlerini kendiliğinden durdurmaz; icra mahkemesi İİK m.169/a veya m.170 koşullarıyla takibi geçici olarak durdurabilir.

Borca itirazda borçlu, borcun bulunmadığını veya itfa ya da imhal edildiğini İİK m.169/a'da kabul edilen resmî ya da imzası ikrar edilmiş belgelerle ispatlar; zamanaşımı ve senet metninden çıkan savunmalar ayrıca değerlendirilir. Takas, bedelsizlik veya temel ilişki savunmasının her biri aynı belge rejimiyle otomatik kabul edilmez.

İmza itirazının kabul veya reddinde tazminat ve para cezası; talep, alacaklının kötü niyet/ağır kusuru, borçlunun imzayı inkârı ve geçici durdurma gibi kanuni şartlara bağlıdır. Her kararda otomatik yüzde yirmi tazminat uygulanmaz.

Kambiyo Senetlerine Özgü Takipte Şikâyet Yolu Nasıl İşler?

Senedin kambiyo senedi niteliği taşımadığı veya alacaklının takip hakkı bulunmadığı şikâyeti ödeme emrinin tebliğinden itibaren beş gündür. İcra müdürünün kanuna aykırı işlemlerine karşı genel İİK m.16 şikâyet süresi öğrenmeden itibaren yedi gündür; bir hakkın yerine getirilmemesi veya sebepsiz sürüncemede bırakılması ve kamu düzenine ilişkin bazı aykırılıklar süresiz olabilir. Bütün şikâyet nedenleri beş günlük değildir.

Çek, Senet ve Poliçe Arasındaki Farklar Nelerdir?

Kambiyo senetlerinin her üç türü de kıymetli evrak niteliğinde olmakla birlikte aralarında önemli farklar bulunmaktadır. Bu farklar, icra takibi sürecini doğrudan etkiler.

Karşılıksız çek bakımından Çek Kanunu m.5'teki suçun ve yaptırımların doğması, süresinde ibraz, “karşılıksızdır” işlemi, şikâyet ve fail sıfatı gibi kanuni koşullara bağlıdır. Çekte ibraz süreleri de diğer kambiyo senetlerinden farklıdır: aynı ülkede düzenlenip ödenecek çek aynı yerde ödenecekse 10 gün, başka yerde ödenecekse bir ay; başka ülkede ödenecek çek aynı kıtadaysa bir ay, ayrı kıtalardaysa üç ay içinde ibraz edilir. Akdeniz'e kıyısı bulunan ülkeler bu hesapta aynı kıtada sayılır (TTK m.796).

Bonoda (senette) ise vade kavramı ön plana çıkar. Bono, belirli bir vadede ödenmek üzere düzenlenir. Vadenin gelmesinden önce bonoya dayalı icra takibi başlatılamaz. Bonoda düzenleyen, asıl borçlu sıfatını taşır ve senedin ödenmemesinden birinci derecede sorumludur.

Poliçede muhatap, kabul işlemiyle asıl borçlu sıfatını kazanır. Kabul yoksa düzenleyen, kanundaki koşullarla başvuru borçlusu olarak sorumludur; kabul edenle aynı anlamda asıl borçlu sayılmaz. Düzenleyene ve cirantalara başvuru için ibraz, protesto veya protesto yerine geçen tespit ile ihbar koşulları somut senede göre incelenir.

Kambiyo Senetlerinde Zamanaşımı Süreleri Nasıl İşler?

Poliçede kabul edene ve bonoda düzenleyene karşı istem üç yıl; hamilin ciranta ve düzenleyene karşı başvurusu süresinde protesto tarihinden veya protestosuzluk kaydı varsa vadeden itibaren bir yıl; cirantaların birbirlerine ve düzenleyene rücuu ödeme ya da dava tarihinden itibaren altı aydır. Çekte hamilin başvuru hakları ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl, çek borçlularının birbirlerine rücuu ödeme veya davayla ileri sürülme tarihinden itibaren üç yıldır.

Çek süresinde ibraz edilmezse kambiyo hukukundaki başvuru hakları etkilenir; belge her durumda yalnız “adi senet”e dönüşmüş sayılmaz. Temel ilişki ve TTK m.732 sebepsiz zenginleşme talebi kendi koşullarıyla saklı olabilir.

Kambiyo Senetlerine Özgü Takipte Menfi Tespit ve İstirdat Davası Açılabilir mi?

Borçlu takipten önce veya sonra İİK m.72 uyarınca menfi tespit davası açabilir. Takipten önce mahkeme alacağın en az yüzde on beşi oranında teminatla takibin başlatılmamasına tedbir verebilir. Takipten sonra açılan dava takibi durdurmaz; mahkeme borçlunun gecikme zararını karşılayacak teminatla icra veznesindeki paranın alacaklıya ödenmemesine karar verebilir. Borç ödenmişse ödeme tarihinden itibaren bir yıl içinde istirdat davası açılabilir.

Kambiyo Senetlerine Özgü Takipte İcra İnkâr Tazminatı Uygulanır mı?

Kambiyo takibinde tazminat sonuçları genel ilamsız takipteki İİK m.67 “icra inkâr tazminatı” ile özdeş değildir. Borca veya imzaya itirazın kabul/ret kararlarında İİK m.169/a ve m.170'teki talep, kötü niyet, ağır kusur ve geçici durdurma koşulları uygulanır. Oran kanunda alacağın yüzde yirmisinden az olmamak üzere belirlenmiş olsa da her dosyada otomatik hükmedilmez.

Kambiyo Senetlerine Özgü Takipte Sık Karşılaşılan Sorunlar ve Çözümleri Nelerdir?

Senedin zorunlu unsurlarındaki eksiklik kambiyo vasfını etkileyebilir; ancak her boşluk aynı sonucu doğurmaz ve TTK'nın tamamlayıcı hükümleri dikkate alınır. Ciro zincirinin şeklen düzgün olup olmadığı, hamilin takip yetkisi ve varsa kopukluk İİK m.170/a kapsamında incelenebilir. İmza itirazı açıkça ve beş günlük sürede ileri sürülmelidir.

Yetki itirazı şikâyet değil, borca itiraz usulüne tabidir; beş gün içinde icra mahkemesine yapılmalı ve yetkili icra dairesi gösterilmelidir. Yetkili yer genel hükümler ile senetteki ödeme yeri, düzenleme yeri ve geçerli yetki kaydı birlikte değerlendirilerek belirlenir. Aynı alacak için birden fazla takipte mükerrerlik iddiasının hukuki yolu, takiplerin tarafı, konusu ve dayanağına göre somut olarak saptanır; her durumda tek tip “şikâyetle iptal” sonucu kurulmaz.

Yargıtay İçtihatları Işığında Kambiyo Senetlerine Özgü Takip

Uygulamada icra mahkemesi, senedin aslını ve zorunlu unsurlarını, hamilin takip hakkını, ciro zincirini, ibraz/protesto koşullarını ve süresinde ileri sürülen itirazları takip hukukunun sınırlı inceleme rejiminde değerlendirir. Borca itirazda İİK m.169/a'daki belge sistemi; imza itirazında m.170'teki inceleme ve yaptırım şartları uygulanır.

Süresinde ibraz edilmeyen çek bakımından kambiyo başvuru hakları etkilenir; belgenin otomatik olarak düzenleyenin yazılı borç ikrarına dönüştüğü söylenemez. Temel ilişkiye dayalı alacak ve TTK m.732 kapsamındaki sebepsiz zenginleşme istemi kendi koşullarıyla ayrıca ileri sürülebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Borca veya imzaya itiraz takibi durdurur mu?

Satışı durdurur; diğer işlemleri kendiliğinden durdurmaz. Mahkeme geçici durdurma kararı verebilir.

İtiraz süresi nedir?

Ödeme emrinin tebliğinden itibaren beş gün.

Çekte zamanaşımı ne zaman başlar?

Hamilin başvurusunda ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl.

Takipten sonra menfi tespit davası takibi durdurur mu?

Hayır; şartları varsa yalnız veznedeki paranın ödenmemesi tedbiri verilebilir.