Boşanmada Mal Paylaşımı — Edinilmiş Mallara Katılma Rejimi

Boşanmada mal paylaşımını, edinilmiş mallara katılma rejimini, katılma alacağı hesabını, değer artış payını ve aile konutu şerhini TMK kapsamında açıklıyoruz.

Boşanmada Mal Paylaşımı Nasıl Yapılır ve Hangi Mal Rejimi Uygulanır?

Boşanmada mal paylaşımı, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (TMK) m. 202 ve devamı hükümlerinde düzenlenen mal rejimi kurallarına göre gerçekleştirilir. 01.01.2002 tarihinde yürürlüğe giren TMK ile yasal mal rejimi olarak edinilmiş mallara katılma rejimi kabul edilmiş olup eşler aksini kararlaştırmadıkça bu rejim uygulanır.

Edinilmiş mallara katılma rejimi, evlilik içinde bulunan her malın yarı yarıya aynen bölünmesi değildir. Her eşin edinilmiş ve kişisel malı ayrı belirlenir; borç, denkleştirme ve eklenecek değerlerden sonra bulunan artık değerin yarısı kural olarak diğer eşin katılma alacağını oluşturur.

01.01.2002 tarihinden önce evlenen çiftlerde, kanundaki geçiş döneminde başka bir mal rejimi seçilmemişse, bu tarihten önceki dönem bakımından eski Medeni Kanun'un mal ayrılığı rejimi; 01.01.2002'den sonraki dönem bakımından edinilmiş mallara katılma rejimi uygulanır. Tarafların geçerli mal rejimi sözleşmesi ve 4722 sayılı Kanun m.10'daki geçiş seçenekleri sonucu değiştirebilir.

Edinilmiş mallara katılma rejiminde tasfiye, evlilik içinde edinilen her malın fiziksel olarak ikiye bölünmesi değildir. Her eşin edinilmiş ve kişisel mal grupları, bunlara ait borçlar, eklenecek değerler ve denkleştirme ayrı ayrı belirlenir. Ortaya çıkan artık değerin yarısı üzerinden katılma alacağı doğabilir; tarafların karşılıklı alacakları takas edilir. Malın tapuda hangi eş adına olduğu tek başına tasfiye sonucunu belirlemez.

Edinilmiş Mal ile Kişisel Mal Arasındaki Fark Nedir?

Edinilmiş mallara katılma rejiminde her eşin mal varlığı, edinilmiş mallar ve kişisel mallar olmak üzere iki kategoride değerlendirilir. TMK m. 219 edinilmiş malları, TMK m. 220 ise kişisel malları düzenlemektedir. Bu ayrım, mal paylaşımının temelini oluşturur.

Edinilmiş Mallar (TMK m. 219)

TMK m. 219 uyarınca edinilmiş mallar, her eşin mal rejiminin devamı süresince karşılığını vererek elde ettiği mal varlığı değerleridir. Edinilmiş mallar şunlardır:

• Çalışma karşılığı edinilen kazanımlar: Mal rejiminin devamı sırasında elde edilen maaş, ücret, ikramiye ve prim edinilmiş mal kaynağıdır. Tasfiyede bu gelirin mevcut malvarlığı değeri veya onun yerine geçen değeri incelenir; evlilik içinde harcanmış her ücret tutarı ayrıca paylaşılacak bir alacak olarak kabul edilmez.
• Sosyal güvenlik ve sosyal yardım kuruluşlarının veya personele yardım amacıyla kurulan sandıkların yaptığı ödemeler edinilmiş mal grubundadır. Ancak toptan ödeme veya tazminatın mal rejimi sonrasına ait dönemi karşılayan bölümü TMK m.228'deki özel hesapla ayrılabilir.
• Çalışma gücünün kaybı nedeniyle ödenen tazminatlar kural olarak edinilmiş maldır; toptan ödemenin mal rejimi sonrasındaki döneme ilişkin bölümü TMK m.228 uyarınca kişisel mal olarak hesaba katılır.
• Kişisel malların gelirleri: Eşin kişisel malı olan taşınmazın kira geliri edinilmiş mal sayılır. Örneğin, miras yoluyla edinilen bir dairenin kira geliri paylaşıma tabidir.
• Edinilmiş malların yerine geçen değerler: Edinilmiş malla satın alınan veya edinilmiş mal satılarak elde edilen değerler de edinilmiş maldır.

Kişisel Mallar (TMK m. 220)

TMK m. 220 uyarınca kişisel mallar, paylaşıma tabi olmayan ve tamamen o eşe ait olan mal varlığı değerleridir:

• Eşlerden birinin yalnız kişisel kullanımına yarayan eşya kişisel maldır. Ziynet eşyasında yalnız kullanım amacı değil, kime bağışlandığı, yerel âdet ve ispat durumu önem taşıdığından bütün takılar için tek bir mülkiyet kuralı kurulamaz.
• Mal rejiminin başlangıcında eşe ait bulunan malvarlığı değerleri kişisel maldır.
• Miras yoluyla veya herhangi bir şekilde karşılıksız kazanma yoluyla elde edilen mallar kişisel maldır.
• Manevî tazminat alacakları: Kişilik hakkının ihlali nedeniyle alınan manevi tazminat kişisel maldır.
• Kişisel mallar yerine geçen değerler: Kişisel malın satılmasıyla elde edilen para ve bu parayla alınan yeni mal da kişisel maldır.

Katılma Alacağı Nasıl Hesaplanır?

Katılma alacağı hesabında her eşin kişisel ve edinilmiş mal grubu ayrı tasfiye edilir. Mevcut edinilmiş mallara TMK m.229’daki eklenecek değerler eklenir; kişisel ve edinilmiş mal grupları arasındaki denkleştirme yapılır; edinilmiş mala ilişkin borçlar düşülür. Kalan artık değerin yarısı üzerinde diğer eş kural olarak katılma alacağına hak kazanır.

Mal rejimi boşanma davasının açıldığı tarihte sona erer; fakat bu tarih bütün mallar için değerleme tarihi değildir. Mevcut malların sürüm değeri kural olarak tasfiye anına göre belirlenir. Eklenecek değerler, elden çıkarılmış mal, sosyal güvenlik ödemesi, krediyle edinim ve kişisel mal katkısı özel kurallara tabidir. Bu sebeple “toplam değer eksi borç bölü iki” hesabı her dosyada doğru değildir.

Örnek rakamlar yalnız varsayımları gösterebilir; gerçek dosyada malın niteliği, edinim tarihi, finansman kaynağı, borcun hangi mal grubuna ait olduğu ve ispat karinesi değerlendirilmeden sonuç vermez. Bir malın kimin adına kayıtlı olduğu ile hangi mal grubuna ait olduğu da aynı soru değildir; TMK m.222’deki mülkiyet ve edinilmiş mal karineleri uygulanır.

Değer Artış Payı Nedir ve Nasıl Talep Edilir?

Değer artış payı, TMK m. 227 uyarınca bir eşin diğer eşe ait bir malın edinilmesine, iyileştirilmesine veya korunmasına katkıda bulunması hâlinde, tasfiye sırasında bu malda meydana gelen değer artışı oranında alacak hakkı talep edebilmesini ifade eder. Değer artış payı, katılma alacağından ayrı ve bağımsız bir alacak kalemidir.

Değer artış payının söz konusu olabilmesi için şu koşulların birlikte gerçekleşmesi gerekir:

• Bir eşin diğer eşe ait mala katkıda bulunmuş olması
• Katkının malın edinilmesine, iyileştirilmesine veya korunmasına yönelik olması
• Katkı karşılığından vazgeçilmemiş ve katkının karşılığının alınmamış olması Değer artış payı hesabında, katkının yapıldığı andaki oran ile tasfiye tarihindeki malın değeri dikkate alınır. Örneğin, eşlerden biri diğerinin kişisel malı olan bir evin tadilatına 100.000 TL katkıda bulunmuş ve katkı sırasında evin değeri 500.000 TL ise katkı oranı %20'dir. Tasfiye tarihinde evin değeri 1.500.000 TL'ye yükselmişse, değer artış payı = 1.500.000 x %20 = 300.000 TL olacaktır (yalnız varsayımsal örnektir; gerçek dosyada özel tasfiye kuralları uygulanır).

Aile Konutu Şerhi Nedir ve Mal Paylaşımını Nasıl Etkiler?

TMK m.194 koruması yalnız tapuya şerh verilince doğmaz. Malik eş diğer eşin açık rızası olmadan aile konutunu devredemez veya konut üzerindeki hakları sınırlayamaz; kiracı eş de diğerinin rızası olmadan kira sözleşmesini feshedemez. Şerh, üçüncü kişilere karşı aleniyeti ve ispatı güçlendirir.

Rızasız işlemin sonucu, konut niteliğinin sürmesi, işlemin tarafları ve üçüncü kişinin iyi niyeti gibi olgularla birlikte değerlendirilir. Şerh, taşınmazın mülkiyetini diğer eşe geçirmez ve mal rejimi hesabında otomatik yarı pay oluşturmaz. Boşanma kesinleşince aile konutu niteliğinin ve şerhin devamı somut sicil işlemiyle değerlendirilir; bütün sonuçların kendiliğinden gerçekleştiği söylenmemelidir.

Mal Kaçırma Durumunda Hangi Hukuki Yollara Başvurulabilir?

Eşlerden birinin boşanma öncesinde veya boşanma sürecinde diğer eşin katılma alacağını azaltmak amacıyla mallarını devretmesi veya gizlemesi hâlinde TMK m. 229 kapsamında eklenecek değerler mekanizması devreye girer. Bu mekanizma, mal kaçırmaya karşı etkili bir hukuki koruma sağlar.

TMK m. 229 uyarınca aşağıdaki değerler edinilmiş mallara eklenir:

• Eşlerden birinin, mal rejiminin sona ermesinden önceki bir yıl içinde, diğer eşin rızası olmadan, olağan hediyeler dışında yaptığı karşılıksız kazandırmalar
• Bir eşin, mal rejiminin devamı süresince diğer eşin katılma alacağını azaltmak kastıyla yaptığı devirler Mal kaçırma iddiası ile karşılaşıldığında başvurulabilecek hukuki yollar şunlardır:
• İhtiyati tedbir talebi: Boşanma davasıyla birlikte veya ayrı olarak HMK m. 389 uyarınca malların devir ve temliki, tüketilmesi veya gizlenmesinin önlenmesi için ihtiyati tedbir talep edilebilir.
• Tapu kaydına şerh konulması: Taşınmazlar üzerine mahkemeden tedbir şerhi konulması talep edilebilir.
• Banka hesaplarına bloke konulması: Banka hesaplarındaki paraların çekilmesinin engellenmesi için tedbir kararı istenebilir.
• Muvazaa iddiası: Görünürdeki işlem ile gerçek irade farklıysa işlemin tarafları, tapu kaydı, talep sonucu ve ispat kurallarına göre muvazaa hukuki sebebine dayanılabilir. Her şüpheli devir kendiliğinden tapu iptali doğurmaz.

Eşler Arası Borçlar Mal Paylaşımında Nasıl Dikkate Alınır?

TMK m.230 uyarınca bir eşin bir mal grubuna ilişkin borcu diğer mal grubundan ödenmiş veya bir mal grubundan diğerine değer aktarılmışsa tasfiyede denkleştirme yapılır. Borcun hangi mal kesimine ait olduğu, malın edinilmesi, iyileştirilmesi veya korunmasıyla bağlantısına göre belirlenir; hangi kesime ait olduğu anlaşılamayan borç edinilmiş mallara ilişkin sayılır.

Katkı ile malda değer artışı veya azalışı meydana gelmişse denkleştirme, katkı oranı ve tasfiye sırasındaki değer dikkate alınarak hesaplanabilir. Karşılıksız tüketim veya malın daha önce elden çıkarılması hâlinde hakkaniyete uygun farklı bir değer gündeme gelebilir. Bu nedenle “her katkı daima tasfiye tarihindeki nominal değerden alınır” genellemesi doğru değildir.

Eşlerin birbirinden olan kişisel borçları mal rejiminin sona ermesiyle kendiliğinden ortadan kalkmaz. Ancak borç, denkleştirme ve varsa değer artış payı birbirinden ayrılmalı; ödeme kaynağı, mal grubu ve ispat belgeleri somut olarak incelenmelidir.

• Bir eşin evlilik öncesi birikimini evlilik içinde edinilen bir mala aktarması, kaynağı ve miktarı ispatlandığında ilgili mal grubu lehine denkleştirme veya olayın niteliğine göre değer artış payı hesabında dikkate alınabilir.
• Çalışma geliri gibi edinilmiş mal kaynaklarının bir eşin kişisel malına aktarılması, katkının amacı ve mal grupları arasındaki ilişkiye göre denkleştirme hesabı doğurabilir. Katkının karşılıksız bağışlama olup olmadığı da somut delillerle belirlenir. Denkleştirme ve değer artış payında kullanılacak değerleme tarihi ile hesap yöntemi aynı değildir. TMK m.227 ve m.230 hükümleri, katkının yapıldığı malın tasfiye sırasındaki durumu, elde kalıp kalmadığı ve değer değişimi birlikte incelenerek uygulanır. Bu nedenle katkı tutarını yalnız ödeme tarihindeki nominal bedelle veya her durumda tasfiye tarihindeki değerle eşitlemek doğru değildir.

Mal Paylaşımı Davasında Zamanaşımı ve Yetkili Mahkeme Nelerdir?

Mal rejimi alacaklarında uygulanan on yıllık zamanaşımının dayanağı TMK m.178 değildir. Özel hüküm bulunmayan hâllerde TBK m.146’daki genel zamanaşımı uygulanır; boşanma nedeniyle tasfiyede başlangıç kural olarak boşanma hükmünün kesinleşmesidir. Ölüm veya başka sona erme sebeplerinde başlangıç ayrıca belirlenir.

Görevli mahkeme aile mahkemesidir. Yetki TMK m.214’e göre; mal rejimi ölümle sona ermişse ölenin son yerleşim yeri, boşanma veya evliliğin iptalinde bu davalarda yetkili mahkeme, diğer hâllerde davalı eşin yerleşim yeri esaslarına göre belirlenir.

Tasfiye istemi boşanmayla birlikte ileri sürülebilir; fakat boşanma hükmü kesinleşmeden tasfiye hakkında nihai karar verilemez. Dosya ayrılabilir veya boşanmanın kesinleşmesi bekletici mesele yapılabilir.

Mal Rejimi Sözleşmesi Nedir ve Eşler Farklı Bir Rejim Seçebilir mi?

TMK m. 203-204 uyarınca eşler, noterde düzenleme veya onaylama şeklinde yapacakları bir sözleşmeyle yasal mal rejimi olan edinilmiş mallara katılma rejimi yerine mal ayrılığı, paylaşmalı mal ayrılığı veya mal ortaklığı rejimlerinden birini seçebilirler. Mal rejimi sözleşmesi, evlenmeden önce veya evlilik süresince yapılabilir.

Mal ayrılığı rejiminde her eş kendi malvarlığı üzerinde yönetim, yararlanma ve tasarruf hakkını korur. Bu rejim edinilmiş mallara katılma tasfiyesi doğurmaz; ancak eşlerin paylı mülkiyeti, birbirinden olan borçları, ispatlanan katkıdan doğan alacakları ve aile konutu gibi özel korumalar ayrıca değerlendirilir. Bu nedenle “boşanmada hiçbir mali talep olmaz” genellemesi doğru değildir.

Sıkça Sorulan Sorular

Evlilik öncesi alınan mallar paylaşıma tabi midir?

Evlilikten önce edinilen mallar kural olarak kişisel maldır ve artık değer hesabına girmez. Bu malların mal rejimi süresindeki gelirleri ise eşlerin geçerli sözleşmeyle aksini kararlaştırmamış olması kaydıyla edinilmiş mal sayılır.

Miras kalan mal boşanmada paylaşılır mı?

Miras yoluyla edinilen mal kişisel maldır. Bu malın mal rejimi sırasında elde edilen gelirleri ise edinilmiş mal sayılır; tasfiyede gelirin veya yerine geçen değerin mevcut olup olmadığı ve varsa kişisel mal sözleşmesi ayrıca incelenir.

Mal paylaşımı davası ne zaman açılmalıdır?

Boşanma kararının kesinleşmesinden itibaren 10 yıllık zamanaşımı süresi içinde açılmalıdır. Boşanma davasıyla birlikte de talep edilebilir.

Eşim malları kaçırıyorsa ne yapabilirim?

Mahkemeden ihtiyati tedbir talep edebilir, tapu kaydına şerh koydurabilir, banka hesaplarına bloke konulmasını isteyebilirsiniz. TMK m. 229 kapsamında eklenecek değerler mekanizmasıyla da korunabilirsiniz.

Aile konutu şerhi nasıl konulur?

Aile konutu şerhi, eşlerden birinin başvurusu üzerine tapu müdürlüğüne yapılan talep ile konulur. Tapu müdürlüğü bu talebi reddederse mahkemeden karar alınabilir.

Kredi borcu olan ev nasıl paylaşılır?

Krediyle edinilen konutta edinim tarihi, peşinatın kaynağı, mal rejimi içinde ödenen taksitlerin anapara bölümü, rejim sona erdiğindeki bakiye borç ve sonraki ödemeler birlikte incelenir. Yalnız güncel değer eksi kalan borç formülü veya her taksiti doğrudan bir mal grubuna yazmak her dosyada doğru sonuç vermez.

Şirket hissesi mal paylaşımına dahil midir?

Mal rejimi içinde karşılığı verilerek edinilen şirket payı kural olarak edinilmiş maldır; kişisel mal finansmanı veya karşılıksız kazanma ispatlanırsa sonuç değişir. Payın mülkiyeti aynen devredilmek zorunda değildir; şirket değeri, borçlar, paya bağlı haklar ve varsa kişisel mal katkısı üzerinden alacak hesabı yapılır.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık niteliği taşımaz.

Resmî dayanaklar: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu